उनी एक दिनभर ग्यासको लाइनमा बसे, रित्तो सिलिन्डर बोकेर फर्किए। भोलिपल्ट खाना पकाउने दाउरा खोज्दै जंगल पुगेका उनी रुखले थिचिएर घाइते भए। उनको एउटा खुट्टाको तिघ्रा भाँचिएको छ, दाँत झरेका छन् र हातमा चोट लागेको छ।
दृश्य:
उनी ग्यास पाउने आशामा दिनभर लाइनमा लागे। खाना पकाउने ग्यास सकिएको थियो। विद्यार्थीको कोठामा खानेकुरा थियो, भाँडा थियो, पानी थियो। थिएन त खाना पकाउने साधन। ग्यास आउने आशामा उनी बिहानैदेखि लाइनमा बसे। घण्टौँ कुर्दा पनि पालो आएन। अन्ततः रित्तो सिलिन्डर बोकेर फर्किनुपर्यो।
खाना कसरी पकाउने भन्ने भयो। अर्को दिन उनीसहित चार जना विद्यार्थी दाउरा खोज्न जंगलतिर लागे। जुम्लाको खैरेनी जंगलमा उनीहरू दाउरा खोजिरहेका थिए। दिउँसो करिब १ बजेको थियो। जंगलमा दाउरा खोज्ने क्रममा अचानक एउटा रुख ढल्यो।
रुख शरिरमा उनी रुखले थिचेर भुइँमा ढले। केही क्षणअघिसम्म खाना पकाउने दाउरा खोजिरहेका उनी त्यसपछि आफै उपचार खोज्नुपर्ने अवस्थामा पुगे। उनको दायाँ खुट्टाको तिघ्रा भाँचियो। मुखमा चोट लाग्यो, दाँत भाँचिए। बायाँ हातको पछाडिपट्टि पनि चोट लाग्यो।
साथीहरूले उनलाई तत्काल उद्धार गरे। उपचारका लागि कर्णाली स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान, जुम्ला पुर्याए। अहिले उनी अस्पतालको शय्यामा छन्। तर उनको चोट जंगलमा ढलेको रुखको चोट होइन। त्यसको पछाडि ग्यास नपाएर सुरु भएको एउटा बाध्यता छ।
कालिकोटको पचाल झरना गाउँपालिका–९, कोटिला घर भएका सन्तोष जुम्लामा बसेर कर्णाली प्राविधिक शिक्षालयमा अध्ययन गरिरहेका छन्। घरबाट टाढा बसेर पढ्ने विद्यार्थीका लागि पढाइसँगै दैनिक जीवन चलाउनु पनि चुनौती हो। बस्ने ठाउँमा खाना आफैँ पकाउनुपर्छ। त्यसका लागि ग्यास आवश्यक हुन्छ।
तर जुम्लामा ग्यास अभाव भएपछि सन्तोषजस्ता विद्यार्थीको नियमित जीवन असहज बनेको छ। सन्तोष अघिल्लो दिन ग्यासका लागि दिनभर लाइनमा बसेका थिए। उनलाई आशा थियो, घण्टौँ कुरेपछि भए पनि ग्यास पाइन्छ र कोठामा फर्केर खाना पकाउन सकिन्छ।
तर त्यो आशा पूरा भएन। उनले भने, ‘अघिल्लो दिन दिनभर ग्यासका लागि लाइनमा बसेँ। धेरै समय कुर्दासमेत ग्यास पाउन सकिनँ।’
ग्यास नपाएपछि अर्को विकल्प खोज्नुपर्ने भयो। त्यही विकल्पले उनलाई जंगल पुर्यायो। ‘ग्यास नपाएपछि खाना पकाउन दाउरा चाहिने भयो। त्यसैले हामी चार जना विद्यार्थी दाउरा लिन खैरेनी जंगल गएका थियौँ,’ उनले सुनाए।
सहरमा बस्ने विद्यार्थीका लागि दाउरा खोज्नु सामान्य दैनिकी होइन। तर ग्यास नहुँदा उनीहरूका लागि त्यो बाध्यता बन्यो। जंगलमा दाउरा खोज्ने क्रममा अचानक रुख ढल्यो। उनले थपे, ‘दाउरा खोज्दै गर्दा अचानक रुख ढल्यो। त्यसपछि मलाई रुखले लाग्यो। त्यसपछि के भयो थाहा छैन। होस खुल्दा म अस्पतालको बेडमा थिएँ।’
एरुखले लाग्दा सन्तोषको दायाँ खुट्टाको तिघ्रा भाँचिएको छ। मुखमा चोट लाग्दा दाँतसमेत भाँचिएका छन्। बायाँ हातको पछाडिपट्टि चोट लागेको छ। जंगलमा दुर्घटना भएपछि साथीहरूले तत्काल उनलाई उद्धार गरे। उनीहरूकै सहयोगमा सन्तोषलाई कर्णाली स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानमा ल्याइएको हो।
कर्णाली स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान, जुम्लाका हाडजोर्नी विशेषज्ञ डा. पूजनकुमार रोकायका अनुसार सन्तोषको दायाँ खुट्टाको तिघ्रा भाँचिएको छ। उनले भने, ‘दायाँ खुट्टाको तिघ्रा भाँचिएको छ। मुखमा चोट लागेर दाँत भाँचिएको छ भने बायाँ हातको पछाडिपट्टि पनि चोट लागेको छ।’
अस्पतालको शय्यामा सन्तोष अहिले उपचार गराइरहेका छन्। उनको शरीरमा लागेको चोट देखिन्छ। तर त्यो चोटको कारण खोज्दै जाँदा एउटा फरक कथा भेटिन्छ, ग्यासको अभाव।
विद्यार्थी जीवनमा धेरै कुरा सीमित हुन्छन्। पैसा सीमित हुन्छ। समय सीमित हुन्छ। कोठा सानो हुन्छ। आवश्यकता भने धेरै हुन्छ। तर खाना पकाउन ग्यास नपाउँदा समस्या केवल आर्थिक वा व्यक्तिगत रहँदैन। त्यसले विद्यार्थीको दैनिक जीवन नै प्रभावित पार्छ।
ग्यास नपाएपछि उनीहरूले पहिले लाइन रोजे। लाइनबाट पनि समाधान ननिस्किएपछि दाउरा रोजे। दाउरा खोज्न जंगल पुगेपछि सन्तोषले दुर्घटना भोग्नुपर्यो। उनको इच्छाले होइन, परिस्थितिले।
‘ग्यासका लागि लाइनमा बसेर पनि नपाएपछि खाना पकाउन समस्या भयो। अन्ततः दाउरा खोज्न जंगल जानुपर्ने अवस्था आयो,’ उनको दुखेसो छ।
ग्यास अभावमा विद्यार्थीले थप समय लाइनमा बिताउँछन्। नपाएपछि वैकल्पिक इन्धन खोज्छन्। वैकल्पिक इन्धनका लागि जंगल जान्छन्। जंगलमा दुर्घटना भयो भने त्यसको जोखिम पनि उनीहरूले नै बोक्नुपर्छ।
सन्तोष जंगलमा कुनै साहसिक यात्रा गर्न गएका थिएनन्। उनी दाउरा खोज्न गएका थिए। न कुनै घुमघामको उद्देश्य थियो, न कुनै जोखिमपूर्ण काम गर्ने योजना। उद्देश्य एउटै थियो, कोठामा फर्किएर खाना पकाउनु। तर खाना पकाउने इन्धन खोज्ने क्रममा उनको खुट्टा भाँचियो।
अहिले उनी अस्पतालमा छन्। पढाइ रोकिएको छ। दैनिक जीवन रोकिएको छ। अस्पतालको उपचार थपिएको छ। जंगलबाट अस्पतालसम्मको यो यात्राले ग्यास अभावको असरलाई अर्को तहमा देखाइदिएको छ।
अभावको पहिलो असर भान्सामा देखिन्छ। दोस्रो असर समय र श्रममा पर्छ। तर कहिलेकाहीँ त्यसको असर शरीरसम्म पुग्छ। सन्तोषको घटना त्यसैको एउटा उदाहरण हो।
‘ग्यास नपाएपछि के गर्ने?’
सन्तोषको प्रश्न सामान्य देखिन्छ। यसको उत्तर सजिलो छैन। बाहिर खाना खान सबै विद्यार्थीका लागि सहज हुँदैन। त्यसैले उनीहरूले आफूलाई उपलब्ध विकल्प रोजे, दाउरा। तर दाउरा पनि बजारबाट सजिलै किनेर ल्याउने वस्तुजस्तो थिएन। त्यसका लागि जंगल पुग्नुपर्थ्यो। जंगल जाँदा जोखिम आइलाग्यो।
त्यो जोखिम उनीहरूले अनुमान गरेका थिएनन्। उनले भने, ‘हामीले यस्तो दुर्घटना हुन्छ भन्ने सोचेका थिएनौँ। खाना पकाउन दाउरा चाहिएकाले मात्रै जंगल गएका थियौँ।’
जुम्लामा ग्यास अभाव हुँदा यसको प्रत्यक्ष मार उपभोक्ताले खेपिरहेका छन्। विशेषगरी घरबाट टाढा बसेर अध्ययन गर्ने विद्यार्थीका लागि यसको असर बढी देखिन्छ। उनीहरूसँग नियमित आम्दानी हुँदैन। परिवारबाट पठाइएको सीमित पैसामा कोठा, खाना, पढाइ र अन्य खर्च व्यवस्थापन गर्नुपर्छ।
त्यसमाथि इन्धनको अभाव थपिँदा उनीहरूको जीवनमा अर्को बोझ थपिन्छ। ग्यासका लागि लामो लाइन। ग्यास नपाएपछि दाउरा खोज्ने बाध्यता। दाउरा खोज्न जंगल। जंगलमा दुर्घटनाको जोखिम। सन्तोषको घटनाले यही चक्र देखाएको छ।
उनको शरीरमा लागेको चोट निको होला। भाँचिएको खुट्टा उपचारपछि जोडिएला। दाँतको उपचार पनि सम्भव होला। तर एउटा प्रश्न भने बाँकी रहन्छ, खाना पकाउन आवश्यक ग्यास सहज रूपमा पाउन नसक्दा विद्यार्थीले आफ्नो शरीर जोखिममा राखेर दाउरा खोज्नुपर्ने अवस्था कहिलेसम्म?
अहिले सन्तोषको ध्यान उपचारमा छ। तर उनको घटना सार्वजनिक भएपछि ग्यास अभावको विषय फेरि बहसमा आएको छ। उनको भोगाइले देखाएको छ, ग्यास अभाव बजारमा सिलिन्डर नपाइनु मात्र होइन। यो विद्यार्थीको पढाइसँग जोडिएको विषय हो। यो उनीहरूको दैनिक जीवनसँग जोडिएको विषय हो। कहिलेकाहीँ यो उनीहरूको सुरक्षासँग पनि जोडिन्छ।
सन्तोष जंगलमा दाउरा खोज्न जाँदा घाइते भए। उनको जस्तो घटना अरू विद्यार्थीले भोग्न नपरोस् भन्ने हो भने तत्काल इन्धन आपूर्ति सहज बनाउनुपर्ने देखिन्छ। ग्यासका लागि विद्यार्थीले दिनभर लाइनमा बस्न नपरोस्। रित्तो सिलिन्डर बोकेर फर्किन नपरोस्। खाना पकाउन दाउरा खोज्दै जंगल पस्न नपरोस्। खाना पकाउने एउटा साधारण आवश्यकता पूरा गर्न कसैको खुट्टा भाँचिन नपरोस्।
ग्यास नपाएपछि जंगल पुगेका सन्तोष रुख ढलेर शरिरमा लाग्दा घाइते भए। अब प्रश्न यति मात्र हो, उनको घाउ निको पार्ने कि यस्तो दुर्घटनाको कारण बन्ने अभाव नै हटाउने?
