दशैँ तिहारको उमङ्गसँगै नेपाली समाजको गहिरो आर्थिक र सामाजिक असमानता पनि सतहमा आउँछ। चाडपर्वको इतिहास केवल धार्मिक आस्थामा सीमित छैन; यसभित्र कृषि, प्रकृति, संस्कृति, राज्यसत्ता र सीमान्त समुदायका दबिएका आवाज जोडिएका छन्। त्यसैले पर्वको खुसीसँगै इतिहासको पुनर्पाठ, सांस्कृतिक विविधताको सम्मान र सामाजिक न्यायको प्रश्न उठाउन आवश्यक छ।
महान् चाड दशैँ र तिहार नजिकिँदै गर्दा दुःख, पीडा र प्राकृतिक विपत्तिले थलिएको नेपाली समाजमा पनि एक किसिमको उमङ्ग र रौनक छाउन थाल्छ। बर्खाको हिलोमैलो सकिँदै जान्छ, मौसम खुल्छ र घरआँगनमा चाडपर्वको तयारी सुरु हुन्छ।
टाढा रहेका आफन्त घर फर्किन्छन्, नयाँ लुगा किनिन्छ, मिठो मसिनो पाक्छ र भेटघाट बाक्लिन्छ। नेपाली समाजको सामूहिक जीवनमा यी पर्वको आफ्नै महत्त्व छ।
तर चाडपर्वको यो रौनक समाजका सबै वर्गका लागि समान छैन। हुनेखानेका लागि दशैँ तिहार उपभोग, मनोरञ्जन र समृद्धिको प्रदर्शन गर्ने अवसर बन्न सक्छ। गरिब, श्रमिक र विपन्न परिवारका लागि भने यही पर्व कहिलेकाहीँ ऋण र आर्थिक बोझको कारण बन्न पुग्छ।
बालबालिकाका लागि नयाँ लुगा र मिठो खाना जुटाउनसमेत ऋण लिनुपर्ने परिवारको संख्या कम छैन। त्यसैले चाडपर्वले क्षणिक खुसीसँगै नेपाली समाजमा रहेको आर्थिक असमानताको तस्बिर पनि स्पष्ट देखाइदिन्छ।
यसले एउटा गम्भीर प्रश्न जन्माउँछ, चाडपर्वको वास्तविक खुसी सबै नेपालीको साझा खुसी कहिले बन्ने?
यो प्रश्नको उत्तर वर्तमान अर्थतन्त्रमा मात्र खोजेर पुग्दैन। यसको सम्बन्ध हाम्रो सामाजिक संरचना, इतिहास, संस्कृति र राज्य निर्माणको प्रक्रियासँग पनि जोडिएको छ।
त्यसैले दशैँ, तिहारलाई केवल धार्मिक वा सांस्कृतिक पर्वका रूपमा मात्र होइन, नेपालको सामाजिक इतिहास र परिवर्तनको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्षका रूपमा पनि हेर्न आवश्यक छ।
कृषिसँग जोडिएको उत्सव
मानव सभ्यताको विकाससँगै चाडपर्वको विकास पनि भएको मानिन्छ। कृषि समाजमा उत्पादनको चक्रसँग मानिसको जीवन प्रत्यक्ष जोडिएको थियो। वर्षायाममा खेतीपातीमा व्यस्त हुने किसानले बाली भित्र्याएपछि केही समय उत्सव, भेटघाट र सामूहिक मनोरञ्जनका लागि छुट्याउने गर्थे।
नेपालका विभिन्न समुदायमा पनि कृषि उत्पादन, प्रकृति, पितृ, भूमिसँग सम्बन्धित अनेकौँ मौलिक पर्व र संस्कार विकसित भए।
असार साउनको हिलो, वर्षा र कठिन श्रमपछि भदौ असोजमा मौसम खुल्थ्यो। बाली पाक्दै जान्थ्यो र किसानहरू उत्पादन घर भित्र्याउन व्यस्त हुन्थे।
त्यसपछि आफ्नो श्रमको परिणामप्रति खुसी व्यक्त गर्ने, आफन्त तथा समुदायसँग भेटघाट गर्ने र गीत संगीत तथा नाचगान गर्ने परम्परा विकास हुँदै गयो। यस्ता परम्पराहरू समयक्रममा धार्मिक विश्वास, राज्यसत्ता र सामाजिक संरचनासँग जोडिँदै विभिन्न रूप धारण गर्दै गए।
नेपालको सांस्कृतिक इतिहास यही विविधताले बनेको हो। पूर्वका किरात समुदायका आफ्नै मुन्धुमीय परम्परा थिए। मगर, गुरुङ, थारू, तामाङ, नेवार, खसलगायत समुदायका आफ्नै प्रकृति, भूमि, पितृ र समुदाय केन्द्रित संस्कार थिए। पश्चिम नेपालका खस समुदायमा मष्टो परम्पराको प्रभाव थियो। तराईका थारू समुदायमा बरमथानलगायतका स्थानीय आस्थाका केन्द्र थिए।
यी परम्परा एउटै धार्मिक ढाँचाभित्र सीमित थिएनन्। नेपालको सांस्कृतिक इतिहास मूलतः बहुलतामा आधारित थियो।
संस्कृति र राज्यसत्ताको सम्बन्ध
समयक्रममा नेपालमा विभिन्न राजनीतिक शक्ति, धार्मिक विचार र सांस्कृतिक प्रभावको विस्तार भयो। राज्यसत्ताको विस्तारसँगै कुनै संस्कृति वा धार्मिक परम्परा प्रभावशाली बन्दै जानु र स्थानीय परम्पराहरू ओझेलमा पर्नु असामान्य घटना होइन। नेपालमा पनि विभिन्न कालखण्डमा यस्तै प्रक्रिया देखिन्छ।
नेपालको सामाजिक इतिहास अध्ययन गर्दा हिन्दु वर्णव्यवस्था र राज्यसत्ताबीचको सम्बन्धलाई पनि बेवास्ता गर्न सकिँदैन। राज्यका कानुन, सामाजिक मान्यता र धार्मिक संरचनाले मानिसलाई जात र हैसियतका आधारमा वर्गीकृत गरेको इतिहास हामीसँग छ। यसको प्रभाव श्रम, सम्पत्ति, शिक्षा, सामाजिक प्रतिष्ठा र अवसरको वितरणसम्म परेको देखिन्छ।
दशैँको वर्तमान स्वरूप पनि यही लामो ऐतिहासिक प्रक्रियाबाट अलग छैन। यसको उत्पत्ति र विकासबारे विभिन्न धार्मिक, ऐतिहासिक तथा मानवशास्त्रीय व्याख्या छन्।
कतिपय अध्ययनले यसलाई कृषि र प्रकृतिसँग जोडिएको प्राचीन उत्सवका रूपमा हेर्छन् भने हिन्दु धार्मिक परम्पराले यसलाई दुर्गाले महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेको प्रसङ्गसँग जोड्छ।
महिषासुरको कथा पनि यहीँनेर रोचक र बहसयोग्य बन्छ। हिन्दु धार्मिक परम्परामा महिषासुरलाई राक्षस र दुर्गालाई उनको वध गर्ने देवीका रूपमा चित्रण गरिएको छ। तर केही आदिवासी, जनजातीय तथा वैकल्पिक इतिहासका व्याख्याले महिषासुरलाई उत्पीडित वा स्थानीय समुदायको प्रतीकका रूपमा पुनर्व्याख्या गरेका छन्।
यसलाई इतिहासको निर्विवाद तथ्यभन्दा पनि सांस्कृतिक स्मृति, राजनीतिक व्याख्या र पहिचानको बहसका रूपमा बुझ्नु उचित हुन्छ।
यस्तो बहसले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न भने उठाउँछ, विजेता पक्षले लेखेको इतिहासबाहेक पराजित वा सीमान्त समुदायको स्मृतिमा सुरक्षित इतिहासलाई हामीले कति स्थान दिएका छौँ?
ओझेलमा परेका आवाज
नेपालका धेरै समुदायले आफ्नो भाषा, संस्कृति, परम्परागत ज्ञान र जीवनपद्धतिमाथि समयक्रममा परेको दबाबको अनुभव गरेका छन्। राज्यको एकरूपता निर्माण गर्ने क्रममा स्थानीय भाषाहरू, मौलिक संस्कार र समुदायका ज्ञान प्रणालीहरू कमजोर हुँदै गए।
कतिपय परम्परा नयाँ धार्मिक संरचनामा समाहित भए, कतिपय हराउँदै गए र कतिपय आज पुनः पहिचानको खोजीमा छन्। इतिहासको अर्को कठोर पक्ष जातीय विभेद हो।
वर्णव्यवस्थाले समाजलाई उचनिचमा विभाजन गर्यो। केही समुदायले विशेषाधिकार पाए भने श्रम गर्ने समुदायलाई सामाजिक रूपमा तल्लो तहमा राखियो। अछूत बनाइएका समुदायले पुस्तौँसम्म शिक्षा, मन्दिर प्रवेश, सार्वजनिक स्रोत र सामाजिक सम्मानबाट वञ्चित हुनुपर्यो।
यसैगरी पितृसत्तात्मक संरचनाले महिलाको स्वतन्त्रता र अधिकारलाई पनि सीमित गर्यो। महिलालाई परिवार र सम्पत्तिसँग जोडेर हेर्ने दृष्टिकोणले उनीहरूको सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक सहभागितालाई लामो समयसम्म कमजोर बनायो।
राजनीतिक परिवर्तन र सामाजिक आन्दोलनले यी संरचनामाथि प्रश्न उठाए। संविधान र कानुनले समानता, सामाजिक न्याय, छुवाछूतविरुद्धको अधिकार र समावेशितालाई सुनिश्चित गर्ने प्रयास गरेका छन्। तर कानुन परिवर्तन हुँदैमा सामाजिक व्यवहार तत्काल परिवर्तन हुँदैन। इतिहासका गहिरा संरचनाहरू अझै पनि हाम्रो सामाजिक र आर्थिक जीवनमा देखिन्छन्।
चाडपर्व र आर्थिक असमानता
आजको दशैँ तिहारलाई हेर्दा पनि यही सामाजिक असमानताको प्रतिबिम्ब भेटिन्छ। बजारमा चहलपहल छ, व्यापार बढेको छ, नयाँ कपडा र उपभोग्य वस्तुको बिक्री बढेको छ। सामाजिक सञ्जालमा महँगा खानपान, घुमघाम र मनोरञ्जनका दृश्य छरिएका छन्।
तर यही समयमा कतिपय परिवारलाई दसैँ खर्च जुटाउन ऋण लिनुपर्छ। दैनिक ज्यालादारीमा निर्भर परिवारका लागि केही दिन काम नपाउनु नै ठूलो संकट हुन सक्छ। वैदेशिक रोजगारीबाट आएको रेमिट्यान्समा निर्भर परिवारका लागि पनि चाडपर्व अतिरिक्त आर्थिक दबाबको समय बन्न सक्छ।
त्यसैले चाडपर्वलाई केवल उपभोग र खर्चसँग जोडेर हेर्नु उचित हुँदैन। चाडपर्वको खुसी सामाजिक न्यायसँग पनि जोडिनुपर्छ। एउटा परिवारले हजारौँ रुपैयाँको आतिसबाजी गरिरहँदा अर्को परिवारले बालबालिकालाई नयाँ लुगा किनिदिन नसक्नु केवल व्यक्तिगत आर्थिक समस्या होइन; यो समाजको समग्र असमानताको प्रश्न हो।
इतिहासलाई नयाँ आँखाले हेर्ने बेला
चाडपर्व मनाउनु आफैँमा गलत होइन। बरु यिनले परिवार, समुदाय र समाजलाई जोड्ने काम गर्छन्। समस्या तब सुरु हुन्छ, जब कुनै एउटा सांस्कृतिक व्याख्यालाई सबैमाथि अन्तिम सत्यका रूपमा थोपर्ने प्रयास हुन्छ र अन्य समुदायका स्मृति, इतिहास र परम्परालाई गौण बनाइन्छ।
त्यसैले हाम्रो आवश्यकता चाडपर्वको विरोध होइन, इतिहासको पुनर्पाठ हो। इतिहासलाई कुनै एउटा समुदाय, धर्म वा सत्ताको दृष्टिकोणबाट मात्र होइन, श्रमजीवी, महिला, दलित, आदिवासी जनजाति, सीमान्त समुदाय र पराजित पक्षको स्मृतिबाट पनि हेर्नुपर्छ।
महिषासुरको कथा होस् वा दशैँको विकासक्रम, किरातको मुन्धुम होस् वा खसको मष्टो परम्परा, थारूको बरमथान होस् वा अन्य स्थानीय संस्कार, यी सबै नेपालको साझा सांस्कृतिक इतिहासका अध्याय हुन्।
कुन कथा सही र कुन गलत भन्ने निष्कर्षमा हतारिनुभन्दा ती कथाहरू कसरी निर्माण भए, कसले लेखे र कसको आवाज इतिहासमा छुट्यो भन्ने प्रश्न गर्नु बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
नेपालको समृद्धि केवल भौतिक पूर्वाधार र आर्थिक वृद्धिले पूरा हुँदैन। समान सम्मान, सांस्कृतिक अधिकार, सामाजिक न्याय र अवसरको समान वितरण पनि समृद्धिका आधार हुन्।
दशैँ तिहारको रौनक घरघरमा पुग्दा हामीले यही प्रश्न पनि सम्झिनुपर्छ यो खुसी सबैको हो कि केहीको मात्र?
जब कुनै परिवारले चाडपर्व मनाउन ऋण लिनुपर्ने बाध्यता अन्त्य हुन्छ, जब कुनै समुदायले आफ्नो भाषा र संस्कृति जोगाउन राज्यसँग संघर्ष गरिरहनु पर्दैन, जब जातका आधारमा मानिसको सम्मान र अवसर निर्धारण हुँदैन र जब महिलाको स्वतन्त्रता परिवार तथा समाजको प्रतिष्ठाभन्दा माथि स्वीकार हुन्छ, त्यतिबेला मात्र चाडपर्वको खुसी साँच्चिकै साझा खुसी बन्नेछ।
दशैँ र तिहारलाई त्यसैले केवल परम्परा दोहोर्याउने अवसरका रूपमा होइन, विगतलाई सम्झने, वर्तमानलाई प्रश्न गर्ने र समान भविष्य निर्माण गर्ने अवसरका रूपमा पनि लिन सकिन्छ। चाडपर्वको उज्यालो त्यतिबेला मात्र पूर्ण हुनेछ, जब त्यसको प्रकाश समाजको अन्तिम पंक्तिमा उभिएको मानिसको घरसम्म पनि पुग्नेछ।
