विश्वकर्मालाई देवशिल्पी मानेर पूजा गर्ने समाजमा श्रम र सीप गर्ने मानिसमाथि अझै विभेद किन? औजारलाई पवित्र ठान्ने तर औजार चलाउने हातलाई अपमान गर्ने सामाजिक विरोधाभास गम्भीर प्रश्न हो। विश्वकर्मा पूजाको सार केवल मेसिन र औजारमा फूल चढाउनु होइन, श्रमिकको सम्मान, सीपको प्रतिष्ठा र मानव मर्यादालाई व्यवहारमै स्वीकार गर्नु पनि हो।

विश्वकर्मा पूजा आउँदा हरेक वर्ष एउटा प्रश्नले मलाई पछ्याउँछ, विश्वकर्मालाई देवशिल्पी मानेर पूजा गर्ने समाजले विश्वकर्माको शिल्पसँग जोडिएका मानिसलाई किन समान सम्मान दिन सकेन?

आज विश्वकर्मा पूजा हुँदैछ। कतै कलकारखानामा मेसिन र औजार सजाइँदै छन्, कतै गाडी, मोटरसाइकल र विभिन्न उपकरणको पूजा भइरहेको छ। फूल, अक्षता, धूप र दीपले औजारलाई सम्मान गरिँदैछ। यो परम्पराको मूल भाव श्रम, सीप, निर्माण र प्रविधिप्रतिको सम्मानसँग जोडिएको मानिन्छ। तर यही अवसरमा हाम्रो सामाजिक व्यवहारतर्फ फर्केर हेर्ने हो भने एउटा गम्भीर विरोधाभास देखिन्छ—औजार पवित्र, तर औजार चलाउने हात अपवित्र?

हिन्दू परम्परामा विश्वकर्मालाई देवशिल्पी, वास्तुकार र निर्माणका अधिष्ठाता देवताका रूपमा सम्मान गरिन्छ। ऋग्वेदको दशौं मण्डलको ८१औँ सूक्त विश्वकर्मासँग सम्बन्धित छ। त्यसको तेस्रो मन्त्रमा विश्वकर्मालाई ‘विश्वतश्चक्षु’, ‘विश्वतोमुख’, ‘विश्वतोबाहु’ र ‘विश्वतस्पात्’ अर्थात् सर्वत्र दृष्टि, मुख, बाहु र पाद भएको शक्तिका रूपमा चित्रण गरिएको छ।

पछिल्ला धार्मिक परम्परामा विश्वकर्मा देवताका दिव्य शिल्पी तथा वास्तुकारका रूपमा स्थापित हुँदै गए। देवताका भवन, अस्त्र–शस्त्र तथा विभिन्न दिव्य निर्माणसँग उहाँलाई जोड्ने आख्यानहरू विकसित भए। आजको सरल भाषामा भन्नुपर्दा विश्वकर्मालाई निर्माण, वास्तु, शिल्प, प्रविधि र आविष्कारको प्रतीकका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

त्यसैले विश्वकर्मा पूजा केवल एउटा धार्मिक कर्मकाण्ड होइन, यसलाई श्रम र सीपको सम्मान गर्ने सांस्कृतिक अवसरका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ। भारतका विभिन्न क्षेत्रमा कन्या संक्रान्तिसँग जोडेर सेप्टेम्बर १७ मा विश्वकर्मा पूजा मनाउने चलन छ। नेपालमा पनि असोज १ गते यससँग जोडिएको परम्परा विभिन्न समुदायमा प्रचलित छ।

तर प्रश्न यहीँबाट सुरु हुन्छ। यदि श्रम पवित्र छ भने श्रमिक किन अपमानित भयो? यदि सीप सम्मानयोग्य छ भने सीप भएको हात किन तिरस्कृत भयो? यदि औजारको पूजा गरिन्छ भने औजार चलाउने मानिस किन विभेदमा पर्‍यो?

जुम्लामा करिब चार दशकअघिसम्म विश्वकर्मा पूजालाई ‘भाडे पूजा’ भनेर चिनिन्थ्यो भन्ने स्थानीय स्मृति पनि छ। समयक्रममा यसको स्वरूप विकसित हुँदै आज विश्वकर्मा पूजाका रूपमा स्थापित भएको बुझाइ पाइन्छ। यस स्थानीय इतिहासले पनि एउटा कुरा सम्झाउँछ—पूजाको रूप बदलिँदै जान सक्छ, तर त्यसको सामाजिक अर्थबारे प्रश्न उठाइरहनुपर्छ।

हामीले विश्वकर्मालाई भगवान् भनेर पूजा गर्‍यौँ। तर उहाँको नामसँग जोडिएका शिल्प, श्रम र सीप गर्ने समुदायलाई सामाजिक रूपमा किन तल राख्यौँ?

फलामको औजार बनाउने लोहार, जुत्ता बनाउने सार्की, काठको काम गर्ने बढई, ढोल–दमाहा बनाउने कारीगर, निर्माणमा पसिना बगाउने मिस्त्री, धातुका सामग्री बनाउने श्रमिक र आजका आधुनिक प्राविधिक—यी सबै समाज निर्माणका काममा जोडिएका हात हुन्।

उनीहरूले बनाएका वस्तु हामी प्रयोग गर्छौं। उनीहरूको सीपबाट बनेको सामग्री हाम्रो जीवनको अभिन्न हिस्सा बन्छ। तर इतिहासमा यही श्रम गर्ने मानिसले छुवाछुत, सामाजिक बहिष्कार र अपमान सहनुपरेको वास्तविकता हाम्रो समाजले अझै बिर्सन सकेको छैन।

यहीँ विश्वकर्मा पूजाको सबैभन्दा ठूलो सामाजिक प्रश्न उभिन्छ। हामीले शिल्पको सम्मान गर्‍यौँ कि शिल्पीको? यदि शिल्पीको सम्मान गरेनौँ भने विश्वकर्माको पूजा कति पूर्ण भयो? यदि औजारलाई फूल चढाएर त्यसलाई चलाउने मानिसलाई सामाजिक दूरीमा राख्यौँ भने त्यो पूजा हाम्रो व्यवहारसँग कसरी मेल खान्छ? यसलाई धार्मिक प्रश्न भनेर पन्छाउन मिल्दैन। यो सामाजिक न्यायको प्रश्न पनि हो।

दक्षिण एसियाली समाजमा जातीय विभाजन र पेशाबीच ऐतिहासिक सम्बन्ध विकसित भएको देखिन्छ। केही कामलाई प्रतिष्ठित र केही श्रमलाई तल्लो ठान्ने सामाजिक दृष्टिकोणले मानिसको हैसियतलाई उसको जन्म र पेशासँग जोडिदियो। नेपालमा पनि यसको प्रभाव देखियो। राज्यका कानुन र सामाजिक संरचनाले विभिन्न कालखण्डमा यसलाई फरक–फरक रूपमा सम्बोधन गरे पनि जातीय छुवाछुत र विभेदको अनुभव लामो समयसम्म धेरै समुदायले भोगे।

तर एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा छुट्याउन आवश्यक छ—वैदिक साहित्यमा विश्वकर्माको अवधारणा के थियो, पछिल्ला धर्मशास्त्रीय व्यवस्थाले के भन्यो र स्थानीय समाजमा जातीय रूढी कसरी विकसित भयो भन्ने कुरा एउटै विषय होइन। यी सबैलाई एउटै डालोमा राखेर ‘धर्मले नै विभेद सिकायो’ भन्नु पनि ऐतिहासिक रूपमा पर्याप्त हुँदैन। त्यसैगरी समाजमा भएका विभेदलाई धर्मको नाममा स्वाभाविक ठान्नु पनि उचित हुँदैन। यस विषयमा ऋग्वेद १०.८१–८२, धर्मशास्त्रीय ग्रन्थ, महाभारत, पुराण तथा नेपालको सामाजिक इतिहासलाई छुट्टाछुट्टै अध्ययन गर्न आवश्यक छ।

हामीले धर्मग्रन्थ र धार्मिक परम्परालाई आलोचनात्मक रूपमा पढ्न सक्नुपर्छ। आस्था व्यक्तिको अधिकार हो, तर आस्थाको नाममा अर्को मानिसको मानव मर्यादा खोस्ने अधिकार कसैलाई छैन।

नेपालको संविधानले यही कुरा स्पष्ट रूपमा स्थापित गरेको छ। संविधानको धारा २४ ले कुनै पनि व्यक्तिलाई उत्पत्ति, जात, जाति, समुदाय, पेशा वा व्यवसायका आधारमा निजी वा सार्वजनिक स्थानमा छुवाछुत तथा भेदभाव गर्न नहुने व्यवस्था गरेको छ। जातीय उच्चता वा घृणामा आधारित विचारलाई समेत निषेध गरिएको छ। संविधानको धारा ४० ले दलित समुदायको हक र राज्यका विभिन्न निकायमा सहभागितासम्बन्धी व्यवस्था गरेको छ।

यसर्थ आज विश्वकर्मा पूजा गरिरहँदा हामीले केवल मेसिन, मोटर, औजार र कारखानाको पूजा गरेर पुग्दैन। हामीले ती साधन चलाउने मानिसको सम्मान पनि गर्नुपर्छ।

एउटा हथौडा आफैँले फलामको आकार बदल्दैन। एउटा मेसिन आफैँले घर बनाउँदैन। एउटा औजार आफैँले जुत्ता सिलाउँदैन। एउटा ढोल आफैँ बज्दैन। एउटा आरन आफैँले कृषि औजार बनाउँदैन। त्यसका लागि ज्ञान, सीप, अनुभव र श्रम चाहिन्छ। अर्थात् औजारभन्दा ठूलो कुरा औजार चलाउने मानवीय सीप हो।

त्यसैले विश्वकर्मा पूजाको आधुनिक अर्थलाई कारखाना र मेसिनको पूजामा मात्र सीमित गर्नु यसको सम्भावित सामाजिक सन्देशलाई साँघुरो बनाउनु हो। यसको अर्थ श्रमिकको सम्मानसम्म विस्तार गर्न सकिन्छ।

अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, श्रमिकको सम्मान गर्नु भनेको उसलाई सधैँ त्यही परम्परागत पेशामा बाँधेर राख्नु होइन। सार्कीको छोरा डाक्टर बन्न सक्छ। लोहारको छोरी इन्जिनियर बन्न सक्छिन्। कारीगरको सन्तान शिक्षक, पत्रकार, वैज्ञानिक वा प्रशासक बन्न सक्छ। कुनै समुदायको परम्परागत सीपको सम्मान गर्नु र उसलाई त्यही पेशामा सीमित गर्नु फरक कुरा हुन्। हामीले विश्वकर्माको पूजा गर्दै गर्दा यही फरक बुझ्नुपर्छ।

आज कुनै मन्दिरमा विश्वकर्माको प्रतिमा राखेर पूजा भइरहेको छ भने त्यस मन्दिरको ढोका सबैका लागि खुला छ कि छैन भन्ने प्रश्न पनि उठ्नुपर्छ। विश्वकर्माको नाममा बनेका धार्मिक स्थलमा विश्वकर्माका सन्ततिलाई नै प्रवेशमा रोक लगाइएको छ भने त्यो केवल एउटा व्यक्तिको अपमान होइन, हाम्रो सामाजिक चेतनामाथिको गम्भीर प्रश्न हो।

देवतालाई पूजा गर्ने तर देवताको प्रतीक मानिएको श्रमलाई तिरस्कार गर्ने मानसिकता अन्ततः आफ्नै मूल्य मान्यतासँग ठोक्किन्छ। विश्वकर्मा पूजाको सार्थकता यहीँ परीक्षण हुन्छ। हामीले पूजा गर्ने विश्वकर्मा कस्तो विश्वकर्मा हुन्? केवल मूर्तिमा बसेका देवता? कि श्रम, सीप, सिर्जना र निर्माणको प्रतीक?

यदि उहाँ श्रम र सिर्जनाका प्रतीक हुन् भने उहाँको सन्देश मानिस–मानिसबीच सम्मानको सम्बन्ध निर्माण गर्नु पनि हुनुपर्छ। यदि उहाँ निर्माणका देवशिल्पी हुन् भने समाजमा विभेदका पर्खाल भत्काउने जिम्मेवारी पनि हाम्रो हुनुपर्छ। यदि उहाँ सीपका प्रतीक हुन् भने सीप सिक्ने र प्रयोग गर्ने प्रत्येक हातको सम्मान हुनुपर्छ।

हामीले वर्षमा एक दिन औजारलाई पूजा गरेर बाँकी ३६४ दिन श्रमिकलाई हेप्यौँ भने त्यो पूजा अधुरो हुन्छ। विश्वकर्मा पूजा फूल, अक्षता र धूपको मात्र विषय होइन। यो हाम्रो सामाजिक व्यवहारको ऐना बन्न सक्छ। श्रम पवित्र छ भने श्रमिक पनि सम्मानित हुनुपर्छ। सीप मूल्यवान् छ भने सीप भएको हात पनि मर्यादित हुनुपर्छ। निर्माण पूजनीय छ भने निर्माण गर्ने मानिस पनि सम्मानयोग्य हुनुपर्छ।

विश्वकर्मालाई पूजा गर्ने समाजले विश्वकर्माको सन्ततिलाई अपमान गर्नु हुँदैन। औजारलाई पवित्र ठान्ने समाजले औजार चलाउने हातलाई अपवित्र ठान्नु हुँदैन। अबको विश्वकर्मा पूजा यही आत्मसमीक्षाबाट सुरु होस्।

मन्दिरमा पूजा होस्, कारखानामा पूजा होस्, घरमा पूजा होस्, तर त्यससँगै हाम्रो व्यवहारमा पनि समानताको पूजा सुरु होस्। विश्वकर्मालाई पूजा गरौँ, तर विश्वकर्माको सन्देशलाई व्यवहारमा पनि उतारौँ। त्यही दिन विश्वकर्मा पूजा कर्मकाण्डबाट संस्कारमा बदलिनेछ। सबैलाई चेतना भया।

(लेखक दलित सेवा संघ, जुम्लाका अध्यक्ष हुनुहुन्छ।)