व्यस्त जीवनशैलीमा निद्रालाई मानिसले प्रायः कम महत्व दिने गर्छ। रातिसम्म मोबाइल चलाउने, कामको दबाब वा अनियमित दिनचर्याका कारण पर्याप्त निद्रा नपुग्ने समस्या बढ्दो छ।
मानिस स्वस्थ हुनुको अर्थ केवल रोग नहुनु होइन। शरीरमा कुनै ठूलो रोग छैन भन्दैमा मानिस पूर्ण रूपमा स्वस्थ छ भन्न सकिँदैन। शरीरसँगै मन पनि स्वस्थ, सन्तुलित र सक्रिय हुनु आवश्यक छ। वास्तवमा स्वस्थ जीवनको आधार शरीर र मनबीचको यही सन्तुलन हो।
मन स्वस्थ भयो भने सोच स्वस्थ हुन्छ। सोच स्वस्थ भयो भने व्यवहारमा सकारात्मकता आउँछ। व्यवहार स्वस्थ भयो भने सम्बन्धहरू सुमधुर हुन्छन् र जीवनप्रतिको दृष्टिकोण पनि सकारात्मक बन्छ। त्यसैले स्वस्थ मन केवल व्यक्तिगत खुसीको विषय होइन, स्वस्थ परिवार, समाज र समग्र जीवनशैलीको आधार पनि हो।
मानिसको शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्य एकअर्कासँग गहिरोसँग जोडिएका छन्। शरीरमा समस्या हुँदा त्यसको असर मनमा पर्न सक्छ र लामो समयसम्मको तनाव, चिन्ता वा निराशाले शरीरलाई पनि प्रभावित गर्न सक्छ। मनमा अशान्ति छ भने राम्रोसँग निद्रा नलाग्न सक्छ, खानपानमा परिवर्तन आउन सक्छ, दैनिक कामप्रतिको रुचि घट्न सक्छ र मानिसको कार्यक्षमतामा समेत असर पर्न सक्छ। त्यसैले मानसिक स्वास्थ्यलाई शारीरिक स्वास्थ्यभन्दा अलग विषयका रूपमा हेर्नु उचित हुँदैन।
स्वस्थ मन भनेको के हो?
स्वस्थ मन भन्नाले मानिसले आफ्ना भावना, विचार र व्यवहारलाई सन्तुलित रूपमा व्यवस्थापन गर्न सक्ने अवस्था हो। यसको अर्थ मानिसको जीवनमा कहिल्यै दुःख, चिन्ता, डर वा तनाव आउँदैन भन्ने होइन। बरु जीवनमा आउने चुनौती, असफलता र कठिन परिस्थितिलाई स्वीकार गर्दै त्यसको सामना गर्न र आवश्यक पर्दा सहयोग लिन सक्ने क्षमता हुनु मानसिक स्वास्थ्यको महत्वपूर्ण पक्ष हो।
खुसी हुनु मात्र स्वस्थ मनको परिचय होइन। कहिलेकाहीँ दुःखी हुनु, रिस उठ्नु, डर लाग्नु वा तनाव महसुस गर्नु पनि मानवीय स्वभाव हो। महत्वपूर्ण कुरा त्यस्ता भावनालाई कसरी बुझ्ने र व्यवस्थापन गर्ने भन्ने हो।
स्वस्थ मन भएको व्यक्तिले आफ्ना भावनालाई पहिचान गर्न सक्छ, आवश्यकताअनुसार अरूसँग संवाद गर्न सक्छ, कठिन परिस्थितिमा निर्णय लिन सक्छ र दैनिक जीवनका जिम्मेवारीलाई सन्तुलित रूपमा अघि बढाउन सक्छ।
तनावलाई शत्रु होइन, व्यवस्थापन गर्नुपर्ने अवस्थाका रूपमा बुझौँ
आजको जीवनशैलीमा तनाव सामान्य अनुभवजस्तै बनेको छ। पढाइ, रोजगारी, आर्थिक समस्या, पारिवारिक जिम्मेवारी, सामाजिक सम्बन्ध, भविष्यको चिन्ता तथा सामाजिक सञ्जालको निरन्तर प्रयोगले मानिसलाई मानसिक रूपमा थकित बनाउन सक्छ।
केही समयको तनावले मानिसलाई कामप्रति सचेत र सक्रिय बनाउन पनि सक्छ। तर तनाव लामो समयसम्म रह्यो र त्यसलाई व्यवस्थापन गर्न सकिएन भने त्यसले निद्रा, खानपान, एकाग्रता, सम्बन्ध र दैनिक कार्यक्षमतामा असर पार्न सक्छ।
त्यसैले तनावबाट पूर्ण रूपमा भाग्नुभन्दा त्यसलाई पहिचान र व्यवस्थापन गर्ने सीप विकास गर्नु आवश्यक हुन्छ। गहिरो श्वासप्रश्वास, ध्यान, योग, शारीरिक गतिविधि, प्रकृतिसँग समय बिताउने, सिर्जनात्मक काम गर्ने वा विश्वासिलो व्यक्तिसँग मनका कुरा बाँड्ने जस्ता अभ्यास उपयोगी हुन सक्छन्।
पर्याप्त निद्रा पनि मानसिक स्वास्थ्यको आधार हो
व्यस्त जीवनशैलीमा निद्रालाई मानिसले प्रायः कम महत्व दिने गर्छ। रातिसम्म मोबाइल चलाउने, कामको दबाब वा अनियमित दिनचर्याका कारण पर्याप्त निद्रा नपुग्ने समस्या बढ्दो छ।
नियमित र पर्याप्त निद्रा शरीरलाई आराम दिन मात्र होइन, मनलाई पनि पुनःस्थापित गर्न आवश्यक हुन्छ। त्यसैले सकेसम्म नियमित समयमा सुत्ने र उठ्ने बानी विकास गर्नुपर्छ। सुत्नुअघि मोबाइल तथा अन्य डिजिटल उपकरणको प्रयोग घटाउनु पनि उपयोगी हुन सक्छ।
निद्रामा लामो समयदेखि गम्भीर समस्या भइरहेको छ भने त्यसलाई सामान्य ठानेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन। आवश्यक परे स्वास्थ्यकर्मी वा विशेषज्ञसँग परामर्श लिनुपर्छ।
शरीर चलाउँदा मन पनि चलायमान हुन्छ
शारीरिक गतिविधि स्वस्थ जीवनशैलीको महत्वपूर्ण हिस्सा हो। हिँडडुल, खेलकुद, योग वा आफूलाई उपयुक्त हुने अन्य शारीरिक गतिविधिले शरीरलाई सक्रिय राख्नुका साथै मानसिक तनाव व्यवस्थापनमा पनि सहयोग पुर्याउन सक्छ।
यसका लागि सधैं कठिन वा महँगो व्यायाम आवश्यक हुँदैन। दैनिक केही समय हिँड्ने, घरायसी काममा सक्रिय रहने, खुला वातावरणमा समय बिताउने वा आफूलाई रुचि लाग्ने खेलकुदमा सहभागी हुने जस्ता सामान्य अभ्यासबाट पनि सुरुवात गर्न सकिन्छ।
खानपान र मानसिक स्वास्थ्य
हामीले खाने खानाले पनि समग्र स्वास्थ्यमा प्रभाव पार्छ। पौष्टिक र सन्तुलित खाना, पर्याप्त पानी तथा नियमित खानपानले शरीरलाई स्वस्थ राख्न सहयोग गर्छ। अत्यधिक प्रशोधित तथा अस्वस्थकर खानाको सेवन कम गर्नु पनि आवश्यक छ।
स्वस्थ जीवनशैलीमा धूम्रपान तथा मद्यपानबाट टाढा रहनु महत्वपूर्ण हुन्छ। शरीरलाई अस्वस्थ बनाउने कुनै पनि बानीले अन्ततः मानसिक स्वास्थ्यमा समेत असर पार्न सक्छ।
सम्बन्धमा संवादको शक्ति
मानिस सामाजिक प्राणी हो। परिवार, साथीभाइ र समुदायसँगको स्वस्थ सम्बन्धले मानसिक स्वास्थ्यलाई बलियो बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
कहिलेकाहीँ समस्या समाधान गर्न ठूलो उपाय आवश्यक हुँदैन। कसैले आफ्ना कुरा ध्यानपूर्वक सुनिदिनु, आफ्नो भावना बुझिदिनु वा कठिन समयमा साथ दिनु नै पर्याप्त हुन सक्छ।
त्यसैले मनमा कुरा थुपारेर राख्नुको सट्टा विश्वासिलो व्यक्तिसँग संवाद गर्नु आवश्यक छ। आफ्नो समस्या भन्नु कमजोरी होइन। बरु आवश्यकता परेको बेला सहयोग माग्न सक्नु मानसिक रूपमा स्वस्थ व्यवहारको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष हो।
आफूलाई पनि समय दिऔँ
दैनिक जीवनमा काम, पढाइ, परिवार र सामाजिक जिम्मेवारीका बीच मानिसले आफूलाई बिर्सन सक्छ। तर अरूका लागि समय निकालेजस्तै आफ्ना लागि पनि केही समय छुट्याउन आवश्यक छ।
पढ्ने, लेख्ने, संगीत सुन्ने, बगैँचामा काम गर्ने, सिर्जनात्मक गतिविधिमा संलग्न हुने, प्रकृतिसँग समय बिताउने वा नयाँ ठाउँ घुम्ने जस्ता रुचिका कामले मनलाई विश्राम दिन सक्छन्।
यहाँ एउटा कुरा महत्वपूर्ण छ, आराम गर्नु अल्छी गर्नु होइन। मानसिक र शारीरिक ऊर्जालाई पुनःसञ्चित गर्न विश्राम पनि जीवनको आवश्यक हिस्सा हो।
मोबाइल र सामाजिक सञ्जालको प्रयोगमा सीमा
प्रविधिले हाम्रो जीवन सहज बनाएको छ। तर यसको अत्यधिक प्रयोगले ध्यान, निद्रा र मानसिक शान्तिमा असर पार्न सक्छ। विशेषगरी लगातार अरूको जीवन, सफलता र गतिविधिसँग आफूलाई तुलना गर्ने बानीले अनावश्यक दबाब सिर्जना गर्न सक्छ।
त्यसैले मोबाइल र सामाजिक सञ्जाल प्रयोगका लागि निश्चित समय र सीमा निर्धारण गर्नु उपयोगी हुन्छ। दिनको केही समय डिजिटल उपकरणबाट टाढा रहेर परिवार, साथीभाइ, प्रकृति वा आफ्नै रुचिका गतिविधिमा बिताउन सकिन्छ। अरूसँग तुलना गर्नुभन्दा आफ्नो प्रगति र आफ्नै यात्रालाई हेर्नु मानसिक स्वास्थ्यका लागि बढी उपयोगी हुन्छ।
समस्या पर्दा सहयोग माग्नु आवश्यक छ
मानसिक समस्या लुकाएर राख्नु समाधान होइन। लामो समयसम्म उदासी, अत्यधिक चिन्ता, निराशा, निद्रामा गम्भीर समस्या, दैनिक कामप्रतिको रुचिमा कमी वा सामान्य जीवन सञ्चालन गर्न कठिनाइ भइरहेको छ भने त्यसलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन।
परिवार वा विश्वासिलो व्यक्तिसँग कुरा गर्नु पहिलो कदम हुन सक्छ। आवश्यकता अनुसार मनोपरामर्शदाता, मनोचिकित्सक वा अन्य स्वास्थ्यकर्मीको सहयोग लिन सकिन्छ।
मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या हुनु असामान्य कुरा होइन। जस्तै शरीरमा समस्या हुँदा उपचार आवश्यक पर्छ, त्यस्तै मनमा समस्या हुँदा पनि उचित सहयोग र उपचार आवश्यक पर्न सक्छ। यसलाई लुकाउनेभन्दा समयमै पहिचान गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ।
साना अभ्यास, ठूलो प्रभाव
मानसिक स्वास्थ्य सुधारका लागि जीवनमा एकैपटक ठूलो परिवर्तन गर्नैपर्छ भन्ने छैन। दैनिक जीवनका साना र नियमित अभ्यासले पनि सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छन्।
बिहान केही समय शान्त वातावरणमा बिताउने, नियमित हिँड्ने वा व्यायाम गर्ने, पर्याप्त निद्रा लिने, केही समय मोबाइलबाट टाढा रहने, आफ्ना भावनालाई पहिचान गर्ने, विश्वासिलो व्यक्तिसँग संवाद गर्ने, अरूलाई सहयोग गर्ने र कृतज्ञता व्यक्त गर्ने जस्ता अभ्यासले मनलाई सन्तुलित राख्न सहयोग गर्न सक्छन्।
समस्या आउँदा त्यसबाट भाग्नुको सट्टा समाधान खोज्ने वातावरण बनाउनु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। सबै समस्या आफैंले समाधान गर्नुपर्छ भन्ने सोच पनि आवश्यक छैन। कहिलेकाहीँ अरूको सहयोग लिनु नै समस्याबाट बाहिर निस्कने पहिलो कदम हुन सक्छ।
अन्ततः स्वस्थ जीवन भनेको रोग नलागेको शरीर मात्र होइन, चुनौतीका बीच पनि सन्तुलित रूपमा अघि बढ्न सक्ने मन हो। जीवनमा दुःख, असफलता, तनाव र चुनौती आउँछन्। तिनलाई जीवनकै स्वाभाविक हिस्सा मानेर सामना गर्न सिक्नु आवश्यक छस्वस्थ शरीरले जीवनलाई ऊर्जा दिन्छ भने स्वस्थ मनले त्यस ऊर्जालाई सही दिशामा प्रयोग गर्ने शक्ति दिन्छ। त्यसैले स्वस्थ जीवनको खोजी गर्दा शरीरसँगै मनको स्वास्थ्यलाई पनि उत्तिकै प्राथमिकता दिनुपर्छ। स्वस्थ मन नै स्वस्थ, सन्तुलित र सुखी जीवनको आधार हो।
