विपत्तिपछि जीवनलाई बिस्तारै नियमित दिनचर्यामा फर्काउनु मानसिक स्वास्थ्य सुधारको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। सुत्ने, खाने, काम गर्ने र आराम गर्ने समयलाई क्रमशः नियमित बनाउन प्रयास गर्नुपर्छ।
बाढी, पहिरो, भूकम्पजस्ता प्राकृतिक विपत्तिले मानिसको जीवनमा भौतिक क्षति मात्र पुर्याउँदैनन्, मानसिक स्वास्थ्यमा पनि गहिरो र दीर्घकालीन असर छोड्न सक्छन्। घरबार गुमाउनु, आफन्तको मृत्यु वा बेपत्ता हुनु, सम्पत्ति नष्ट हुनु र भविष्यप्रतिको अनिश्चितताले विपद्पीडित मानिसहरू गम्भीर मानसिक तनावबाट गुज्रिन सक्छन्।
विपत्तिपछि मानिसमा त्रास, चिन्ता, उदासीनता, निद्रासम्बन्धी समस्या तथा पोस्ट–ट्रमाटिक स्ट्रेस डिसअर्डर (पीटीएसडी) जस्ता मानसिक स्वास्थ्य समस्या देखिन सक्छन्। कतिपय अवस्थामा विपत्तिको प्रत्यक्ष अनुभवले मानिसको दैनिकी, सामाजिक सम्बन्ध र निर्णय क्षमतासम्म प्रभावित हुन सक्छ।
शारीरिक चोटपटक बाहिरबाट देखिने भएकाले तत्काल उपचारको प्राथमिकतामा पर्छन्। तर मानसिक चोट र पीडा बाहिर नदेखिने भएकाले धेरैजसो अवस्थामा बेवास्तामा पर्न सक्छ। त्यसैले बाढीपीडितको उद्धार, राहत र पुनर्स्थापनासँगै मानसिक तथा मनोसामाजिक सहयोगलाई पनि उत्तिकै प्राथमिकतामा राख्न आवश्यक छ।
तत्काल आवश्यक मनोवैज्ञानिक सहयोग
विपत्तिपछि पीडितलाई सबैभन्दा पहिले सुरक्षित महसुस गराउनु आवश्यक हुन्छ। सुरक्षित बसोबास, पर्याप्त खाना, शुद्ध पिउने पानी, कपडा र अन्य आधारभूत आवश्यकताको व्यवस्था भएपछि मात्र मानिसले मानसिक रूपमा केही सहज महसुस गर्न सक्छ।
यस्तो अवस्थामा पीडितलाई आफ्ना अनुभव र भावना व्यक्त गर्ने अवसर दिनुपर्छ। उनीहरूलाई जबर्जस्ती बोल्न लगाउनु हुँदैन। तर बोल्न वा आफ्ना पीडा सुनाउन चाहेमा धैर्यपूर्वक, सम्मानपूर्वक र सहानुभूतिसाथ सुनिदिनुपर्छ।
विपत्तिका बेला अफवाह र गलत सूचनाले मानिसको त्रास झनै बढाउन सक्छ। त्यसैले उद्धार, राहत, बेपत्ता व्यक्तिको खोजी तथा पुनर्स्थापनासम्बन्धी सही, स्पष्ट र विश्वसनीय जानकारी समयमै उपलब्ध गराउनुपर्छ।
सामाजिक र मनोसामाजिक सहयोगको भूमिका
विपत्तिपछि परिवार र समुदायबाट टाढिनु पनि मानसिक तनावको प्रमुख कारण बन्न सक्छ। सम्भव भएसम्म परिवारका सदस्यलाई एकै ठाउँमा राख्ने वा छुट्टिएका सदस्यबीच सम्पर्क स्थापित गराउने व्यवस्था गर्नुपर्छ। साथीभाइ, आफन्त र समुदायसँगको नियमित सम्पर्कले एक्लोपन र असहायपनको भावना कम गर्न मद्दत गर्छ।
विशेषगरी बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, अपांगता भएका व्यक्ति र दीर्घरोगीलाई थप संवेदनशील रूपमा सहयोग गर्न आवश्यक हुन्छ।
बालबालिकाले विपत्तिको घटनालाई वयस्कले जस्तो बुझ्न सक्दैनन्। उनीहरूमा डर, असुरक्षा, बारम्बार रुने, अभिभावकबाट टाढिन नचाहने वा निद्रामा समस्या देखिन सक्छ। यस्तो अवस्थामा उनीहरूलाई खेलकुद, चित्रकला, कथा सुनाउने तथा उमेरअनुसारका सिर्जनात्मक गतिविधिमा सहभागी गराउन सकिन्छ। यसले उनीहरूको ध्यान त्रासपूर्ण वातावरणबाट केही हदसम्म हटाउन मद्दत गर्छ।
ज्येष्ठ नागरिक र दीर्घरोगीको हकमा नियमित औषधि, स्वास्थ्य सेवा र पारिवारिक हेरचाहको निरन्तरता सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
पीडितलाई रुन, दुःख व्यक्त गर्न र शोक मनाउन दिनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। भावना दबाएर राख्न बाध्य पार्नुको सट्टा उनीहरूलाई आफ्नै तरिकाले पीडा व्यक्त गर्ने सुरक्षित वातावरण उपलब्ध गराउनुपर्छ।
कहिले आवश्यक पर्छ विशेषज्ञको सहयोग ?
विपत्तिपछि केही समयसम्म डर, चिन्ता, दुःख वा अस्थिरता महसुस हुनु स्वाभाविक प्रतिक्रिया हुन सक्छ। तर यस्ता समस्या लामो समयसम्म निरन्तर रहिरहेमा वा दैनिक जीवनमा गम्भीर असर पर्न थालेमा विशेषज्ञको सहयोग आवश्यक पर्न सक्छ।
लगातार निद्रा नलाग्ने, अत्यधिक डराउने, टोलाइरहने, असामान्य रूपमा रिसाउने, मानिसबाट अलग्गिने, दैनिक काम गर्न नसक्ने वा आत्महत्यासम्बन्धी विचार आउने जस्ता संकेत देखिएमा तत्काल मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञ, मनोविद् वा मनोरोग चिकित्सकसँग परामर्श लिनुपर्छ।
आत्महत्याको विचार वा आफूलाई हानि पुर्याउने जोखिम देखिएको अवस्थामा व्यक्तिलाई एक्लै छोड्नु हुँदैन र तत्काल स्वास्थ्यकर्मी, परिवार वा सम्बन्धित आपतकालीन सेवाको सहयोग लिनुपर्छ।
राहत शिविरमै मनोसामाजिक सेवा आवश्यक
विपत्तिपछि स्थापना गरिने राहत शिविरमा खाना, स्वास्थ्य सेवा र आवाससँगै मानसिक स्वास्थ्य तथा मनोसामाजिक सहयोगको व्यवस्था पनि हुनुपर्छ। सरकार तथा गैरसरकारी संस्थाले राहत र स्वास्थ्य टोलीसँगै प्रशिक्षित मनोपरामर्शदाता तथा मानसिक स्वास्थ्यकर्मी परिचालन गर्न आवश्यक छ।
एउटै प्रकृतिको पीडा भोगिरहेका मानिसहरूबीच समूहगत छलफल र सामुदायिक परामर्श पनि प्रभावकारी हुन सक्छ। यसले पीडितमा आफू मात्र यस्तो परिस्थितिमा नरहेको अनुभूति गराउन सक्छ र आपसी सहयोग तथा आत्मबल बढाउन मद्दत गर्छ।
सामान्य जीवनतर्फ फर्कने प्रयास
विपत्तिपछि जीवनलाई बिस्तारै नियमित दिनचर्यामा फर्काउनु मानसिक स्वास्थ्य सुधारको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। सुत्ने, खाने, काम गर्ने र आराम गर्ने समयलाई क्रमशः नियमित बनाउन प्रयास गर्नुपर्छ।
पुनर्निर्माण, सरसफाइ, राहत वितरण वा अन्य सामुदायिक गतिविधिमा पीडितलाई उनीहरूको इच्छा र क्षमताअनुसार सहभागी गराउन सकिन्छ। यस्तो सहभागिताले मानिसमा आफू असहाय मात्र नभई पुनर्निर्माणको प्रक्रियामा योगदान दिन सक्ने व्यक्ति हुँ भन्ने आत्मविश्वास विकास गर्न मद्दत गर्छ।
विपत्तिपछि मानिसको मानसिक स्वास्थ्य सुधार केवल चिकित्सक वा मनोपरामर्शदाताको जिम्मेवारी मात्र होइन। परिवार, समुदाय, स्थानीय सरकार, स्वास्थ्यकर्मी र राज्य सबैको साझा जिम्मेवारी हो।
मानसिक घाउलाई पनि प्राथमिकता दिऔं
बाढी र अन्य प्राकृतिक विपत्तिपछि शारीरिक उद्धार र राहत तत्काल आवश्यक हुन्छ। तर त्यससँगै मानिसको मनभित्र बसेको त्रास, पीडा र अनिश्चिततालाई पनि सम्बोधन गर्न सकिएन भने त्यसको असर लामो समयसम्म रहन सक्छ।
मानसिक घाउ आँखाले देखिँदैन, तर त्यसले मानिसको जीवनलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गर्न सक्छ। त्यसैले बाढीपीडितको उद्धार र राहतसँगै मनोवैज्ञानिक तथा मनोसामाजिक सहयोगलाई पनि प्राथमिक सेवाकै रूपमा अगाडि बढाउन आवश्यक छ।
विपत्तिबाट प्रभावित मानिसलाई सुरक्षित वातावरण, सहानुभूति, सही सूचना, पारिवारिक तथा सामाजिक साथ र आवश्यक परेमा विशेषज्ञ उपचार उपलब्ध गराउन सके मानसिक आघातबाट सामान्य जीवनतर्फ फर्कने यात्रामा ठूलो सहयोग पुग्न सक्छ।
