स्नानपछि शुद्ध वस्त्र धारण गरी पूजा स्थानमा कलश, दीप र सप्तऋषिहरूको प्रतीक स्थापना गरिन्छ। कुशको थुप्रो वा चित्र प्रयोग गरी सप्तऋषिलाई आराधना गरिन्छ।
हरेक वर्ष भाद्र शुक्ल पञ्चमीका दिन सप्तऋषिको पूजा गरिन्छ। महिलाहरू व्रत बसेर सप्तऋषिको पूजा–अर्चना गर्ने गर्दछन्। ऋषिपञ्चमी हिन्दू परम्परामा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण व्रत र पर्व मानिन्छ।
यो पर्व प्रत्येक वर्ष भाद्र शुक्ल पञ्चमीका दिन श्रद्धा, भक्ति र शुद्धतासहित मनाइन्छ। विशेषगरी महिलाहरूले यो व्रत पालन गर्छन्, तर यसको आध्यात्मिक सन्देश र महत्त्व सबैका लागि समान छ।
ऋषिपञ्चमीलाई सप्तऋषिहरू—कश्यप, अत्रि, भरद्वाज, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नि र वशिष्ठ—प्रति श्रद्धा अर्पण गर्ने दिनका रूपमा मनाइन्छ। यी सप्तऋषिहरूलाई वेद–शास्त्रका द्रष्टा, धर्ममार्गका प्रकाशक र ज्ञानका स्रोतका रूपमा स्मरण गरिन्छ।
ऋषितत्त्व भन्नाले ऋषिहरूको योगदान र ज्ञान बुझिन्छ। ऋषिहरू केवल धार्मिक व्यक्तित्व मात्र नभई समाजलाई सभ्य, सुसंस्कृत र नैतिक बनाउने अभियन्ता पनि थिए।
उनीहरूले धर्म, नीति र कर्ममार्गलाई उजागर गरेर मानव जीवनलाई उच्च मूल्यमा उकास्ने कार्य गरे। त्यसैले ऋषितत्त्व भनेको सत्य, ज्ञान, तपस्या र लोककल्याणको प्रतीक हो।
यो पर्व विशेषगरी महिलाहरूले मासिक धर्मको समयमा हुने अनवधानका कारण लाग्ने दोष, रजोशुद्धि तथा पापक्षयका लागि पालन गर्ने मान्यता छ। हिन्दू धर्मशास्त्रअनुसार महिलाले अनजानमा भएका त्रुटिहरूबाट मुक्त भई आत्मशुद्धि गर्न ऋषिपञ्चमी व्रत गर्नु आवश्यक ठानिन्छ।
यसैले यो व्रतलाई पवित्रता र आत्मशुद्धिको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ।
व्रतको दिन बिहानै स्नान गरेर दाँत ३६५ पटक दतिवनले माझ्ने चलन छ, जुन शुद्धता र अनुशासनको प्रतीक हो। त्यसपछि माटो वा गोबरले शरीर पवित्र गरी नदी वा पोखरीमा स्नान गरिन्छ।
स्नानपछि शुद्ध वस्त्र धारण गरी पूजा स्थानमा कलश, दीप र सप्तऋषिहरूको प्रतीक स्थापना गरिन्छ। कुशको थुप्रो वा चित्र प्रयोग गरी सप्तऋषिलाई आराधना गरिन्छ।
पूजामा धूप, दीप, अर्घ्य, पुष्प, फलफूल, नैवेद्य अर्पण गर्ने चलन छ। ऋषिहरूको स्मरणसहित मन्त्रपाठ गरी सातपटक परिक्रमा गर्ने विधि छ।
यस दिन खेतीपातीबाट प्राप्त अन्न नखाई आफैँ उब्जेका अन्न वा फलाहार मात्र खाने प्रथा छ। यसरी उपवास वा व्रत गरेर भक्तले आफ्नो शरीर र मनलाई पवित्र पार्ने उद्देश्य राख्छन्।
ऋषिपञ्चमीको महत्त्व केवल महिलाको पवित्रतासँग मात्र जोडिएको छैन। यसले सबैलाई ऋषिहरूको ज्ञान, सत्य र धर्ममार्गप्रति आस्था जगाउने कार्य गर्छ।
मानव जीवनलाई धर्म, सदाचार र आत्मशुद्धिमा उन्मुख गराउने शिक्षाले यो पर्वलाई विशेष बनाएको छ। साथै, ऋषिपूजाले हाम्रो समाजलाई धर्मप्रति अनुशासित, सत्यनिष्ठ र ऋषिसंस्कारप्रति आस्थावान् बनाउन मद्दत गर्छ।
यसरी हेर्दा ऋषिपञ्चमीले व्यक्तिगत जीवनमा पापक्षय र आत्मशुद्धि गर्ने अवसर प्रदान गर्छ भने सामूहिक जीवनमा ऋषिहरूको योगदानलाई स्मरण र मूल्याङ्कन गर्ने कार्य गर्छ।
यो पर्व ज्ञान, सत्य, तपस्या र धर्ममार्गप्रति सम्मान गर्ने अभिप्रायले मनाइन्छ। त्यसैले ऋषिपञ्चमीलाई आत्मशुद्धि, ऋषिस्मरण र आध्यात्मिक उन्नतिको पर्वका रूपमा ग्रहण गर्न सकिन्छ।
ऋषिपूजा विधि
पूजाका सबै सामग्री तयार गरेर दीप–कलश–गणेश पूजा गरी कुश आदिले बनाएका सप्तऋषिहरूलाई प्राणप्रतिष्ठापूर्वक स्थापना तथा ध्यान आदि गरेर पूजा सुरु गर्नुपर्छ।
आवाहनपछि सप्तऋषिहरूको पूजामा ध्यान गर्ने मन्त्र–
ॐ कश्यपोऽत्रिर्भरद्वाजो विश्वामित्रोऽथ गौतमः।
जमदग्निर्वशिष्ठश्च साध्वी चैवाप्यरुन्धती।।
मूर्तिब्रह्मण्यदेवस्य ब्रह्मणस्तेज उत्तमम्।
सूर्यकोटिप्रतीकाशमृषिवृन्दं विचिन्तये।
ध्यानं समर्पयामि, अरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्तऋषिभ्यो नमः।
अर्घ्यं समर्पयामि, अरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्तऋषिभ्यो नमः।
आचमनीयं समर्पयामि, अरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्तऋषिभ्यो नमः।
पुनराचमनीयं समर्पयामि, अरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्तऋषिभ्यो नमः।
पञ्चामृतं समर्पयामि, अरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्तऋषिभ्यो नमः।
शुद्धोदकं समर्पयामि, अरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्तऋषिभ्यो नमः।
वस्त्रोपवस्त्रे समर्पयामि, अरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्तऋषिभ्यो नमः।
यज्ञोपवीतं समर्पयामि, अरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्तऋषिभ्यो नमः।
गन्धं समर्पयामि, अरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्तऋषिभ्यो नमः।
अक्षताः समर्पयामि, अरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्तऋषिभ्यो नमः।
पुष्पाणि समर्पयामि, अरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्तऋषिभ्यो नमः।
पुष्पमाला समर्पयामि, अरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्तऋषिभ्यो नमः।
धूपं समर्पयामि, अरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्तऋषिभ्यो नमः।
दीपं दर्शयामि, अरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्तऋषिभ्यो नमः।
नैवेद्यं समर्पयामि, अरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्तऋषिभ्यो नमः।
फलं समर्पयामि, अरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्तऋषिभ्यो नमः।
ताम्बूलं समर्पयामि, अरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्तऋषिभ्यो नमः।
द्रव्यदक्षिणां समर्पयामि, अरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्तऋषिभ्यो नमः।
(प्रदक्षिणा गर्दा भुइँबाट खुट्टा नउठाई हातमा फूल लिएर ऋषिहरूको ध्यान गर्दै सातपटक परिक्रमा गर्ने।)
प्रदक्षिणां समर्पयामि, अरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्तऋषिभ्यो नमः।
नीराजनं समर्पयामि, अरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्तऋषिभ्यो नमः।
पुष्पाञ्जलिं समर्पयामि, अरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्तऋषिभ्यो नमः।
नमस्कारान् समर्पयामि, अरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्तऋषिभ्यो नमः।
क्षमापनं समर्पयामि, अरुन्धतीसहितकश्यपादिसप्तऋषिभ्यो नमः।
यसपछि अर्घ्य दिनुपर्छ। अर्घ्य दिने मन्त्र–
ॐ कश्यपोऽत्रिर्भरद्वाजो विश्वामित्रोऽथ गौतमः।
जमदग्निर्वशिष्ठश्च सप्तैते ऋषयः स्मृताः।
गृह्णन्त्वर्घ्यं मया दत्तं तुष्टा भवन्तु मे सदा।
यसपछि पूर्णपात्र दान, दक्षिणा आदि गरेर विसर्जन गरी टीका, प्रसाद लगाउने र खनजोत नगरी आफैँ उत्पादन भएको सामाजस्ता अन्नको भोजन गर्ने।
व्रतीले दिउँसो नसुती ऋषिहरूको चिन्तन गर्दै आफ्ना सन्ततिमा कल्याणको कामना गर्ने।
