पानी पर्दा झुम्म र आलस्य लाग्नुको एउटै कारण छैन। कम प्राकृतिक प्रकाश, जैविक घडीमा प्रकाशको प्रभाव, वातावरणीय तापक्रम तथा आर्द्रतामा आएको परिवर्तन, शान्त वातावरण र पहिलेबाट रहेको शारीरिक वा मानसिक थकानले संयुक्त रूपमा यस्तो अनुभूति गराउन सक्छन्।
केही दिनदेखि लगातार भइरहेको वर्षाले जनजीवन प्रभावित छ। सडक, यातायात र दैनिक गतिविधिमा यसको असर देखिन्छ। तर वर्षाको प्रभाव बाहिरी जीवनमा मात्र सीमित हुँदैन, हाम्रो शरीर र मनले पनि मौसममा आएको परिवर्तनलाई महसुस गर्छ। पानी परिरहेका बेला कतिपय मानिसलाई झुम्म हुने, आलस्य लाग्ने, शरीर भारी भएको महसुस हुने वा दिउँसै निद्रा लाग्ने गर्छ।
के वर्षाले साँच्चिकै निद्रा लगाउँछ त?
विज्ञानको उत्तर भने अलि फरक छ। वर्षा आफैले निद्रा उत्पन्न गर्छ भन्ने प्रत्यक्ष र पर्याप्त प्रमाण छैन। तर वर्षासँगै बदलिने प्राकृतिक प्रकाश, वातावरणीय तापक्रम, आर्द्रता, बाहिरी गतिविधि र हाम्रो दैनिक व्यवहारले भने सतर्कता तथा निद्रालुपनमा प्रभाव पार्न सक्छन्। त्यसैले वर्षाका दिनमा झुम्म वा सुस्त महसुस हुनु असामान्य होइन, तर यसको कारणलाई केवल ‘पानी परेको’ भनेर बुझ्नु वैज्ञानिक रूपमा पर्याप्त हुँदैन।
कम उज्यालो, बढी झुम्म
वर्षा हुँदा आकाशमा बाक्लो बादल लाग्छ र सामान्य घाम लागेको दिनको तुलनामा प्राकृतिक प्रकाशको मात्रा घट्छ। हाम्रो शरीरको २४ घण्टे जैविक घडी अर्थात् सर्काडियन रिदममा प्रकाशको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। आँखाबाट प्राप्त हुने प्रकाशसम्बन्धी संकेतले मस्तिष्कलाई दिन र रातको समय पहिचान गर्न सहयोग गर्छ।
प्रकाशले हाम्रो जागरण, निद्रा–जागरण चक्र र सतर्कताको स्तरमा प्रभाव पार्छ। प्रयोगात्मक अध्ययनहरूले दिनको समयमा पर्याप्त उज्यालो प्रकाशमा रहेका व्यक्तिमा कम प्रकाशको वातावरणमा रहेका व्यक्तिको तुलनामा अनुभूत हुने निद्रालुपन कम र मानसिक तथा शारीरिक सतर्कता राम्रो हुन सक्ने देखाएका छन्।
त्यसैले वर्षाका दिनमा बाहिरको प्रकाश कम हुनु र हामी घरभित्र पनि तुलनात्मक रूपमा कम उज्यालोमा बस्नुले केही मानिसलाई दिनमै झुम्म वा सुस्त महसुस गराउन सक्छ।
मेलाटोनिनको भूमिका कति?
निद्रासँग जोडेर सबैभन्दा बढी चर्चा गरिने हर्मोन हो—मेलाटोनिन। यसलाई सामान्य भाषामा ‘स्लीप हर्मोन’ पनि भनिन्छ। यसको उत्पादन र दैनिक समयचक्रमा प्रकाशको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। अँध्यारो बढ्दै जाँदा शरीर निद्राका लागि तयार हुने प्रक्रियामा मेलाटोनिनको भूमिका हुन्छ भने उज्यालोले यसको उत्पादनलाई दबाउन सक्छ।
तर यहाँ एउटा वैज्ञानिक सावधानी आवश्यक छ। ‘वर्षा भयो, मेलाटोनिन बढ्यो र त्यसैले निद्रा लाग्यो’ भनेर सीधा निष्कर्ष निकाल्ने पर्याप्त प्रमाण छैन। वर्षा आफैंले तत्काल मेलाटोनिन बढाउँछ भन्ने स्थापित वैज्ञानिक आधार छैन। बरु प्रकाशको मात्रा र समयले सर्काडियन रिदम तथा निद्रालुपनमा प्रभाव पार्ने कुरा बढी स्पष्ट छ।
अर्थात्, वर्षाको दिनमा झुम्म लाग्नुमा मेलाटोनिनको अप्रत्यक्ष भूमिका हुन सक्छ, तर त्यसलाई एउटै कारणका रूपमा व्याख्या गर्नु अत्यधिक सरलीकरण हुन्छ।
वर्षाको आवाजले पनि आराम दिन्छ?
वर्षा सुरु भएपछि वातावरण एकाएक शान्त हुन्छ। सडकमा मानिसको चहलपहल कम हुन्छ, बाहिरी गतिविधि घट्छ र लगातार परेको पानीको आवाजले वातावरणलाई एकनास बनाइदिन्छ। यस्तो वातावरण कतिपय मानिसका लागि आरामदायी हुन सक्छ।
वर्षाको नियमित आवाजले मानसिक रूपमा शान्त महसुस गराउन सक्छ। बाहिरी उत्तेजना कम हुँदा शरीर र मस्तिष्कले आरामतर्फ ध्यान दिन सक्छन्। तर वर्षाको आवाजले वैज्ञानिक रूपमा सबै मानिसलाई निद्रा लगाउँछ भन्ने निष्कर्ष निकाल्ने पर्याप्त प्रमाण भने छैन। यसको प्रभाव व्यक्तिको अनुभव, वातावरण र मनोवैज्ञानिक अवस्थाअनुसार फरक हुन सक्छ।
आर्द्रता र तापक्रमको प्रभाव
वर्षासँगै तापक्रम र वातावरणीय आर्द्रतामा पनि परिवर्तन हुन्छ। यी दुवै कारकले शारीरिक आराम तथा निद्रासम्बन्धी अनुभवलाई प्रभावित गर्न सक्छन्। तर आर्द्रताको प्रभाव सबै मानिसमा र निद्राका सबै सूचकमा समान हुन्छ भन्ने छैन।
केही अवलोकनात्मक अध्ययनमा शयनकक्षको आर्द्रता मानिसले अनुभूति गर्ने निद्रालुपन तथा कमजोर निद्राको गुणस्तरसँग सम्बन्धित देखिएको छ। तर निद्राको वस्तुगत कार्यक्षमतासँग यसको सम्बन्ध स्पष्ट नदेखिन सक्छ। यसले आर्द्रता सम्भावित योगदानकर्ता हुन सक्ने देखाउँछ, तर वर्षामा आलस्य लाग्नुको मुख्य वा एकमात्र कारण आर्द्रता हो भन्न मिल्दैन।
पहिलेको थकान पनि कारण हुन सक्छ
वर्षाको मौसममा झुम्म लाग्नुमा मौसम मात्र जिम्मेवार हुँदैन। अघिल्लो रात पर्याप्त निद्रा नपुगेको हुन सक्छ, दिनभरको कामले शरीर थाकेको हुन सक्छ वा मानसिक तनावले ऊर्जा घटाएको हुन सक्छ।
यस्तो अवस्थामा वर्षासँगै आउने अँध्यारो, शान्त र कम सक्रिय वातावरणले शरीरमा पहिलेबाट रहेको थकान तथा निद्राको दबाबलाई अझ स्पष्ट रूपमा महसुस गराउन सक्छ।
त्यसैले वर्षाले नयाँ निद्रा सिर्जना गर्छ भन्दा पनि वर्षासँगै बदलिएको वातावरणले शरीरमा पहिलेदेखि रहेको थकान र निद्राको चाहनालाई बढी अनुभूति गराउन सक्छ भन्नु बढी वैज्ञानिक हुन्छ।
प्राकृतिक प्रकाशको महत्व
आधुनिक जीवनशैलीमा मानिसले दिनको ठूलो हिस्सा घर, कार्यालय, विद्यालय वा अन्य बन्द कोठामा बिताउँछ। यसले प्राकृतिक प्रकाशसँगको सम्पर्क स्वाभाविक रूपमा घटाउन सक्छ।
दिनको समयमा पर्याप्त प्राकृतिक प्रकाश प्राप्त गर्नु जागरुकता र निद्रा–जागरण चक्रका लागि उपयोगी हुन्छ। त्यसैले वर्षाका दिनमा पनि सम्भव भएसम्म झ्यालबाट प्राकृतिक उज्यालो आउने ठाउँमा बस्ने, मौसम अनुकूल भए केही समय बाहिर हिँडडुल गर्ने र नियमित निद्रा–जागरण तालिका कायम राख्ने बानी उपयोगी हुन सक्छ।
यसको अर्थ पानी परिरहेका बेला अनावश्यक रूपमा बाहिर निस्कनुपर्छ भन्ने होइन। सुरक्षित वातावरणमा प्राकृतिक उज्यालो र हल्का शारीरिक गतिविधिको अवसर खोज्नु पर्याप्त हुन्छ।
कहिले चिन्ता गर्ने?
पानी परेको दिनमा केही समय झुम्म हुनु, आराम गर्न मन लाग्नु वा शरीर अलि सुस्त महसुस हुनु सामान्य हुन सक्छ। पर्याप्त आरामपछि सामान्य अवस्थामा फर्किन्छ भने त्यसलाई रोगको संकेतका रूपमा लिन आवश्यक छैन।
तर मौसम जस्तोसुकै भए पनि पर्याप्त निद्रा लिएर पनि दिनभर अत्यधिक निद्रा लागिरहन्छ, काम गर्दा बारम्बार झुम्म हुन्छ, ध्यान केन्द्रित गर्न कठिन हुन्छ, लामो समयसम्म असामान्य थकान रहन्छ वा निद्राका कारण दैनिक जीवनमा उल्लेखनीय असर पर्छ भने त्यसलाई केवल मौसमको प्रभाव भनेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन।
यस्तो अवस्थामा निद्राको गुणस्तर, दैनिक जीवनशैली, प्रयोग भइरहेका औषधिको प्रभाव तथा अन्य स्वास्थ्यसम्बन्धी कारणको मूल्याङ्कन आवश्यक पर्न सक्छ। लगातार वा अत्यधिक दिउँसोको निद्रालुपन भए स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श गर्नु उपयुक्त हुन्छ।
पानी होइन, बदलिएको वातावरण
पानी पर्दा झुम्म र आलस्य लाग्नुको एउटै कारण छैन। कम प्राकृतिक प्रकाश, जैविक घडीमा प्रकाशको प्रभाव, वातावरणीय तापक्रम तथा आर्द्रतामा आएको परिवर्तन, शान्त वातावरण र पहिलेबाट रहेको शारीरिक वा मानसिक थकानले संयुक्त रूपमा यस्तो अनुभूति गराउन सक्छन्।
त्यसैले अर्को पटक पानी परेका बेला काम गर्न मन नलागेर झुम्म हुनुभयो भने आफूलाई मात्र ‘अल्छी’ भनेर दोष दिन आवश्यक छैन। हाम्रो शरीर र मस्तिष्क वरिपरिको प्रकाश, समय र वातावरणअनुसार निरन्तर अनुकूलन भइरहेका हुन्छन्।
तर विज्ञानले सम्झाउने अर्को महत्वपूर्ण कुरा पनि छ—वर्षाको मौसममा शान्त र निद्रालु महसुस हुनु सामान्य हुन सक्छ, तर अत्यधिक वा निरन्तर दिउँसोको निद्रालुपनलाई मौसमको सामान्य प्रभाव मात्र भनेर बुझ्नु हुँदैन।
अन्ततः, पानीले मात्र निद्रा लगाउने होइन; वर्षासँगै बदलिएको वातावरणले शरीरको जैविक घडी, सतर्कता र पहिलेबाट रहेको थकानलाई प्रभावित गर्दा हामीलाई झुम्म र आलस्य बढी महसुस हुन सक्छ।
