कर्णाली र सुदूरपश्चिमका पहाडी जिल्लाहरूमा राँको बाल्ने, लुतो फाल्ने तथा रोगव्याधिलाई गाउँबाट बाहिर पठाउने सांस्कृतिक अभ्यास आज पनि जीवित छ। जुम्ला, हुम्ला, बाजुरा र बझाङका गाउँहरूमा साँझ पर्दै गर्दा एकसाथ बल्ने राँकाले गाउँलाई झलमल्ल बनाउने दृश्य केवल सांस्कृतिक कार्यक्रम मात्र होइन, सामुदायिक एकता र साझा विश्वासको प्रतीक पनि हो।
विक्रम संवत् अनुसार साउन महिनाको पहिलो दिन मनाइने साउने सङ्क्रान्ति नेपाली समाजको एक महत्वपूर्ण सांस्कृतिक, धार्मिक तथा सामाजिक पर्व हो। सूर्य मिथुन राशिबाट कर्कट राशिमा प्रवेश गर्ने दिन भएकाले यसलाई ‘कर्कट सङ्क्रान्ति’ पनि भनिन्छ। यही दिनबाट सूर्यको दक्षिणायन प्रारम्भ हुने धार्मिक मान्यता रहेको छ, जसलाई वैदिक परम्परामा विशेष महत्वका साथ हेरिन्छ।
नेपालको कृषिप्रधान समाजमा साउने सङ्क्रान्ति केवल पात्रोको परिवर्तन मात्र होइन, असारभरिको कठिन कृषिकर्मपछि विश्राम, उत्सव र सामूहिक पुनर्मिलनको अवसर पनि हो। वर्षायामको हिलो, पानी र श्रमसँग जोडिएको ग्रामीण जीवनले यो पर्वलाई स्वास्थ्य, सरसफाइ र रोग प्रतिरोधसँग समेत जोडेको छ।
लुतो फाल्ने परम्परा : जनस्वास्थ्यसँग जोडिएको सांस्कृतिक अभ्यास
साउने सङ्क्रान्तिको सबैभन्दा चर्चित पक्ष ‘लुतो फाल्ने’ परम्परा हो। असार महिनाभर खेतबारीमा काम गर्दा हुने छालाजन्य रोग तथा संक्रमणबाट जोगिन औषधीय गुण भएका वनस्पतिहरू प्रयोग गर्ने चलन विकसित भएको पाइन्छ। कुकुरडाइनो, कागभलायो, कुरिलो, सिस्नो, पानीसरो, पुरेनी तथा अन्य वनस्पतिहरूको प्रयोग गर्दै घरआँगनबाट अगुल्टो फाल्ने प्रचलनले परम्परागत स्वास्थ्य चेतनाको परिचय दिन्छ।
आधुनिक चिकित्सा विज्ञानले रोगको कारण र उपचारलाई फरक दृष्टिकोणले व्याख्या गरे पनि सरसफाइ, वातावरणीय स्वच्छता र रोग नियन्त्रणका सन्देशहरू भने यस सांस्कृतिक अभ्यासभित्र गहिरोसँग अन्तर्निहित छन्।
विविध समुदाय, विविध स्वरूप
साउने सङ्क्रान्ति नेपालका विभिन्न जाति, समुदाय र भूगोलमा फरक–फरक शैलीमा मनाइन्छ। याक्थुङ लिम्बू समुदायले यसलाई ‘सिसेक्पा तङ्नाम’ का रूपमा मनाउँछन् भने धिमाल समुदायमा सिर्जात तथा धङधङगे मेलाको समापनसँग जोडिएको पर्वका रूपमा यसको महत्व छ।
कर्णाली र सुदूरपश्चिमका पहाडी जिल्लाहरूमा राँको बाल्ने, लुतो फाल्ने तथा रोगव्याधिलाई गाउँबाट बाहिर पठाउने सांस्कृतिक अभ्यास आज पनि जीवित छ। जुम्ला, हुम्ला, बाजुरा र बझाङका गाउँहरूमा साँझ पर्दै गर्दा एकसाथ बल्ने राँकाले गाउँलाई झलमल्ल बनाउने दृश्य केवल सांस्कृतिक कार्यक्रम मात्र होइन, सामुदायिक एकता र साझा विश्वासको प्रतीक पनि हो।
सुदूरपश्चिममा घरको मूलढोकामा झिरझिर काँडा गाड्ने चलन रहिआएको छ। स्थानीय विश्वासअनुसार यसले रोगव्याधि, महामारी तथा नकारात्मक शक्तिबाट घरपरिवारलाई जोगाउँछ। वैज्ञानिक आधार स्पष्ट नभए पनि यस्ता परम्पराले समुदायको सामूहिक मनोविज्ञान, सुरक्षा भावना र सांस्कृतिक पहिचानलाई मजबुत बनाएका छन्।
महिलाहरूका लागि साउनको विशेष महत्व
साउन महिना विशेषगरी हिन्दू महिलाहरूका लागि आस्था र श्रद्धाको महिना मानिन्छ। हरियो चुरा, मेहन्दी र हरियो वस्त्रले प्रकृतिको हरियालीसँगको सम्बन्धलाई प्रतीकात्मक रूपमा अभिव्यक्त गर्छ। साउने सोमबारमा भगवान् शिवको व्रत र पूजा गर्ने परम्परा नेपाली समाजमा अझै व्यापक रूपमा प्रचलित छ।
यद्यपि, नेपालका आदिवासी तथा जनजाति समुदायहरूमा साउनलाई फरक सांस्कृतिक दृष्टिकोणले बुझ्ने र मनाउने परम्परा पनि समान रूपमा विद्यमान छ। यही विविधताले नेपाली समाजलाई समृद्ध र बहुआयामिक बनाएको छ।
परम्परा र विज्ञानबीचको संवाद
साउने सङ्क्रान्तिसँग जोडिएका धेरै विश्वासहरू धार्मिक तथा सांस्कृतिक आधारमा विकसित भएका भए पनि तिनको सामाजिक र वैज्ञानिक पक्षबारे अध्ययन तथा संवाद आवश्यक छ। परम्परालाई अन्धविश्वासका रूपमा अस्वीकार गर्नु वा विज्ञानलाई संस्कृति विरोधी ठान्नु दुवै अतिवाद हुन सक्छन्। आवश्यक कुरा भनेको यस्ता परम्पराभित्र लुकेका जनस्वास्थ्य, वातावरण संरक्षण र सामाजिक एकताका सन्देशहरूको पहिचान र संरक्षण हो।
साझा राष्ट्रिय पर्वको रूपमा साउने सङ्क्रान्ति
नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक मुलुक हो। साउने सङ्क्रान्ति त्यसै विविधताको साझा उत्सव हो, जसले हिमाल, पहाड र तराईलाई एउटै सांस्कृतिक सूत्रमा बाँध्ने काम गर्दछ। फरक–फरक समुदायले फरक अर्थ र शैलीमा मनाए पनि यसको मूल भाव भने समान छ—रोग, दुःख र अभावलाई विदा गर्दै सुख, समृद्धि र सहकालको स्वागत गर्नु।
आजको पुस्ताले यस्ता मौलिक परम्परालाई केवल संस्कारका रूपमा मात्र नभई राष्ट्रिय पहिचान, सांस्कृतिक सहिष्णुता र सामाजिक एकताको धरोहरका रूपमा ग्रहण गर्न आवश्यक छ। साउने सङ्क्रान्ति वास्तवमा नेपाली सभ्यता, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र सहअस्तित्वको जीवनदर्शनको जीवित प्रतीक हो।
(डा. डबल बहादुर धामी कर्णाली स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानका पूर्व शिक्षाध्यक्ष हुनुहुन्छ।)
