कर्णाली प्रतीक्षा होइन, सम्मान खोज्दैछ। कर्णाली दया मागिरहेको छैन। कर्णाली अधिकार मागिरहेको छ। प्रतिनिधित्व मागिरहेको छ। सम्मान मागिरहेको छ। राज्यको नक्सामा मात्र होइन।

आन्दोलनको रगत, प्रतिनिधित्वको अभाव र राजनीतिक नैतिकताको कठोर परीक्षा नेपालको राजनीतिक इतिहास केवल सत्ता परिवर्तनको इतिहास होइन। यो त्यागको इतिहास हो।यो आन्दोलनको इतिहास हो। यो रगत, बलिदान र आशाको इतिहास हो।तर इतिहासले एउटा असहज प्रश्न पनि सोध्छ।

परिवर्तनका लागि सबैभन्दा धेरै पीडा सहने भूगोलले परिवर्तनको प्रतिफल पायो कि पाएन? यो प्रश्न जब उठ्छ, सबैभन्दा अगाडि उभिन्छ कर्णाली प्रदेश।

१. कर्णाली: नक्साको कुनो होइन, इतिहासको केन्द्र

कर्णालीलाई धेरैले “दुर्गम” भन्छन्। तर दुर्गम भूगोल हुनु कमजोरी होइन। राज्यको दृष्टि दुर्गम हुनु कमजोरी हो। कर्णालीसभ्यताको पुरानो आधारभूमि, प्राकृतिक स्रोतको भण्डार, सांस्कृतिक विविधताको केन्द्र, राजनीतिक चेतनाले भरिएको समाज तर राज्य संरचनाले यसलाई अवसरभन्दा बढी उपेक्षा दियो।

२. आन्दोलनमा अग्रपंक्ति, विकासमा पछाडिपंक्ति

नेपालका ठूला राजनीतिक मोडहरू:

जनआन्दोलन २०४६ लोकतन्त्र पुनर्स्थापनाको आन्दोलनमा कर्णाली मौन बसेन। विद्यार्थी सडकमा उत्रिए। नागरिक गिरफ्तार भए। दमन सहियो। नेपाल सशस्त्र द्वन्द्व दशक लामो द्वन्द्वमा कर्णाली सबैभन्दा धेरै प्रभावित भूभागमध्ये एक बन्यो। जनधनको क्षति, विकास पूर्वाधार ध्वस्त, शिक्षा अवरुद्ध, हजारौँ परिवार विस्थापित, कर्णालीले मूल्य चुकायो। तर शान्तिपछि प्राथमिकता पाएन।

जनआन्दोलन २०६२–६३ गणतन्त्रको आन्दोलनमा फेरि कर्णाली उभियो। त्याग गर्‍यो। सडकमा उत्रियो। आवाज उठायो। तर प्रश्न फेरि उही रह्यो, आन्दोलनमा चाहिने, तर विकासमा नचाहिने?

३. पञ्चायतदेखि गणतन्त्रसम्म: संरचना फेरियो, सोच फेरिएन?

पञ्चायती व्यवस्था केन्द्रमुखी शासन बहुदलीय व्यवस्था राजनीतिक खुलापन, तर विकास असन्तुलन संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल संघीयता आयो। तर कर्णालीको जीवनमा परिवर्तन ढिलो आयो।

४. ठूला दलहरूको समान प्रवृत्ति

नेपालका प्रमुख शक्ति केन्द्र:

नेपाली कांग्रेस, नेकपा एमाले, नेकपा माओवादी केन्द्र, राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी, घोषणापत्र फरक। नारा फरक। झण्डा फरक। तर कर्णालीप्रतिको व्यवहारमा देखिएका साझा ढाँचा:

१. केन्द्रमुखी निर्णय नीति काठमाडौँमा बन्छ। कर्णालीले कार्यान्वयन मात्र भोग्छ।

२. पहुँच आधारित विकास

जहाँ पहुँच सजिलो, त्यहाँ लगानी छिटो। जहाँ भौगोलिक चुनौती, त्यहाँ ढिलाइ।

३. प्रतिनिधित्वमा असन्तुलन
शक्ति संरचनामा कर्णालीको आवाज कमजोर।

४. प्रतीकात्मक राजनीति

भ्रमण हुन्छ। भाषण हुन्छ। तर संरचनात्मक सुधार सुस्त।

५. समानुपातिक प्रतिनिधित्व: अवसर कि औपचारिकता?

समानुपातिक प्रणालीको आत्मा,सीमान्त आवाज समावेश, शक्ति सन्तुलन अवसरको समानता। यदि यही संयन्त्रबाट कर्णाली छुट्छ भने प्रणाली जोगियो, न्याय हरायो।

६. सौतेनी व्यवहार भावनात्मक शब्द कि राजनीतिक यथार्थ?
कर्णालीमा व्यापक सुनिने अनुभूति:

“हामी सौतेनी सन्तान जस्तै व्यवहार भोगिरहेका छौँ।”

यो भावना किन जन्मियो? ऐतिहासिक उपेक्षा, बजेट असमानता, पूर्वाधार अभाव, निर्णय प्रक्रियाबाट दूरी, त्यागको सम्मान नहुनु,राजनीतिमा सम्मान नहुनु, विकास नहुनु जत्तिकै पीडादायी हुन्छ।

७. खतरनाक मोड: क्षेत्रीय निराशा

जब नागरिकले महसुस गर्छन् ‘राज्य हाम्रो होइन’ त्यो भावना लोकतन्त्रका लागि सबैभन्दा ठूलो खतरा हो।उपेक्षा, असन्तोष, अविश्वास,अलगाव। यो श्रृंखला इतिहासमा धेरै राष्ट्रहरूलाई अस्थिर बनाएको छ।

८. ठूला नेता र दलका लागि स्पष्ट चेतावनी

नेतृत्वले बुझ्नैपर्छ। कर्णाली भोट बैंक मात्र होइन। आन्दोलनको इन्धन मात्र होइन। भाषणको विषय मात्र होइन। कर्णाली राज्यको नैतिक परीक्षा हो। यदि उपेक्षा जारी रह्यो भने वैकल्पिक राजनीतिको विश्वसनीयता कमजोर हुन्छ। संघीयताको औचित्य प्रश्नमा पर्छ। क्षेत्रीय असन्तोष गहिरिन्छ। राष्ट्रिय एकता कमजोर हुन्छ।

९. बौद्धिक समुदायलाई चुनौती

विज्ञहरू, नीति विश्लेषकहरू, शिक्षाविद् अब मौन बस्ने समय छैन। प्रश्न उठ्नैपर्छ। के विकास मोडेल न्यायपूर्ण छ? के प्रतिनिधित्व सन्तुलित छ? के संघीयता व्यवहारमा सफल छ? के कर्णालीको आवाज सुन्ने संरचना छ?

१०. कर्णालीको प्रश्न: केवल क्षेत्रीय होइन, राष्ट्रिय

कर्णालीको विकास संघीयताको विश्वसनीयता, लोकतन्त्रको गहिराइ,समावेशिताको परीक्षा,राज्यको नैतिकता, मापन गर्ने सूचक हो।

११. समाधान: भाषण होइन, संरचनात्मक परिवर्तन

भौगोलिक सन्तुलन आधारित प्रतिनिधित्व, कर्णाली केन्द्रित विशेष विकास आयोग, पूर्वाधारमा आपतकालीन स्तरको लगानी, शिक्षा–स्वास्थ्य पहुँच क्रान्ति, स्थानीय रोजगारी कार्यक्रम, नीति निर्माणमा प्रत्यक्ष क्षेत्रीय सहभागिता।

१२. इतिहासको कठोर फैसला

इतिहासले सोध्छ ‘शक्ति हुँदा तपाईंहरूले सबैभन्दा टाढाको नागरिक सम्झनुभयो?’ यदि उत्तर ‘होइन’ आयो भने राजनीतिक सफलता अपूर्ण हुन्छ।लोकतान्त्रिक यात्रा अधुरो रहन्छ। समावेशिता खोक्रो देखिन्छ। निष्कर्ष, कर्णाली प्रतीक्षा होइन, सम्मान खोज्दैछ। कर्णाली दया मागिरहेको छैन। कर्णाली अधिकार मागिरहेको छ। प्रतिनिधित्व मागिरहेको छ।सम्मान मागिरहेको छ। राज्यको नक्सामा मात्र होइन। राजनीतिक प्राथमिकतामा स्थान खोजिरहेको छ।