बडादसैँ केवल कर्मकाण्डको औपचारिकता मात्र होइन; यो शक्ति उपासना, आत्मिक शुद्धता, क्षेत्रीय पहिचानको उत्सव र सामाजिक सद्भावको कडी हो।
हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको महान् चाड बडादसैँको औपचारिक सुरुआत आश्विन शुक्ल प्रतिपदा अर्थात् घटस्थापनाबाट हुन्छ। शरद ऋतुको उल्लासमय वातावरणसँगै भित्रिने यो पर्व शक्ति, शान्ति, विजय र समृद्धिको अनन्त प्रतीक हो। यस दिन घर–घरमा विधिवत् कलश स्थापना गरी जल, चन्दन, दुबो, सुपारी र पञ्चगव्यसहित जमरा राख्ने गरिन्छ।
माटोको वेदी बनाएर जौ, गहुँ र धान छरी हुर्काइने पहेँलो जमरा केवल वनस्पति मात्र होइन, प्रकृतिको सम्मान र जीवन दायिनी शक्तिको जीवन्त प्रतिरूप हो। घटस्थापनाका दिनदेखि नौ दिनसम्म सञ्चालन हुने नवरात्र अनुष्ठानले मानिसलाई आध्यात्मिक रूपमा शुद्धीकरण गर्दै शक्ति, धैर्य र आत्मसंयमको मार्गमा अग्रसर गराउँछ।
स्थानीय मौलिकता र जुम्लाको ऐतिहासिक पहिचान
नेपाल बहुसांस्कृतिक र बहुधार्मिक विविधताले भरिपूर्ण देश हो। दसैँको साझा राष्ट्रिय स्वरूपभित्र पनि स्थानीय परम्पराका विशिष्ट र मौलिक रंगहरू पाइन्छन्। यसको उत्कृष्ट उदाहरण कर्णाली प्रदेशको ऐतिहासिक भूमि जुम्लामा देख्न सकिन्छ। घटस्थापनाको पावन दिन जुम्लास्थित प्रसिद्ध चन्दननाथ र भैरवनाथ मन्दिरमा धार्मिक विधिपूर्वक ५२ हाते लिङ्गो ठड्याउने र नयाँ नेजा (ध्वजा) फेर्ने परम्परा छ।
यो केवल एउटा धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई जुम्लाको गौरवशाली इतिहास, लोकआस्था र सांस्कृतिक पहिचानको प्रतीक हो। सदियौँदेखि निरन्तरता पाएको यो परम्पराले स्थानीय समुदायलाई एकीकृत गर्दै आफ्नो मौलिक धरोहरको संरक्षण गर्न प्रेरित गर्छ। केन्द्र र राजधानीकेन्द्रित चाडपर्वका भाष्यहरूबीच कर्णालीको यो जीवन्त परम्पराले नेपाली संस्कृतिको गहिराइ र विविधतालाई अझ समृद्ध बनाएको छ।
नवदुर्गाको दार्शनिक सन्देश
नवरात्रको नौ दिन देवी दुर्गाका नौ भिन्न–भिन्न स्वरूपहरूको आराधना गरिन्छ। पहिलो दिन शैलपुत्रीबाट सुरु भई क्रमशः ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कूष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी हुँदै नवौँ दिन सिद्धिदात्रीको पूजा–अर्चना गरिन्छ।
दुर्गाका यी नौ रूपहरू केवल पौराणिक कल्पना वा प्रतीकात्मक नाम मात्र होइनन्; यिनले मानव जीवनका उत्कृष्ट गुणहरू, साहस, ज्ञान, करूणा, धैर्य, दृढता र मोक्षको प्रतिनिधित्व गर्छन्। देवी दुर्गाले दानवी शक्तिमाथि प्राप्त गरेको विजयको कथाले समाजमा ‘सत्यको जित र असत्यको पराजय’ अपरिहार्य छ भन्ने शाश्वत सत्यलाई पुनःपुष्टि गर्छ।
वर्तमान समयमा व्यक्तिगत र सामाजिक जीवनमा बढ्दै गएको निराशा, अन्याय र विकृतिविरुद्ध लड्न नवदुर्गाको दार्शनिक चेतनाले ठूलो आत्मिक ऊर्जा प्रदान गर्छ।
चित्रा–वैधृति योग र शास्त्रीय समाधान
चाडपर्व र तिथिमितिको निर्धारणमा कहिलेकाहीँ ज्योतिर्विज्ञान र धर्मशास्त्रका सूक्ष्म नियमहरू आकर्षित हुन्छन्। आश्विन शुक्ल प्रतिपदाका दिन घटस्थापना गर्दा चित्रा नक्षत्र वा वैधृति योग परेमा के गर्ने भन्ने विषयमा धर्मशास्त्रहरूमा स्पष्ट मार्गदर्शन गरिएको छ।
प्रतिपद्याश्विने मासि भवेद्वैधृतिचित्रयोः ।
आद्यपादौ परित्यज्य प्रारभेन्नवरात्रकम् ॥
चित्रावैधृतिसम्पूर्णा प्रतिपच्चेद्द्विजोत्तम ।
त्याज्या ह्यंशास्त्रयस्त्वाद्यास्तुरीयांशे तु पूजनम् ॥
देवीपुराणअनुसार चित्रा र वैधृति सकिएपछि शुद्ध प्रतिपदामा घटस्थापना गर्नु उत्तम मानिन्छ। तर, चित्रा र वैधृति समाप्त हुँदा प्रतिपदा तिथि पनि सकिने स्थिति आएमा महर्षि कात्यायनले स्पष्ट समाधान दिएका छन्, चित्रा र वैधृतिका प्रारम्भिक एक-एक चरण (पाद) त्यागेर नवरात्रारम्भ गर्नुपर्दछ।
त्यस्तै, भविष्यपुराणले सम्पूर्ण प्रतिपदा नै चित्रा र वैधृतिले ढाकेको अवस्थामा पहिलो तीन अंश छाडेर चौथो अंशमा पूजा तथा कलश स्थापना गर्न निर्देश गरेको छ। यसले के देखाउँछ भने हाम्रा धर्मशास्त्रहरू जड वा अन्धविश्वासी छैनन्; त्यहाँ समय, काल र परिस्थितिका जटिलतालाई समाधान गर्ने वैज्ञानिक र विवेकपूर्ण विधिहरू सधैँ खुला राखिएका छन्।
यस वर्षको ज्योतिषीय गणनाअनुसार आश्विन २५ गते आइतबार बिहान ११:४७ बजे घटस्थापनाको शुभ साइत तोकिएको छ भने कात्तिक ४ गते बुधबार बिहान ८:४९ बजे देवी विसर्जन र १०:२६ बजे विजयादशमीको टीकाको मुख्य साइत रहेको छ (जसमा टीका ग्रहण गर्ने व्यक्ति पश्चिम दिशातर्फ फर्किनुपर्ने शास्त्रीय व्यवस्था छ)। शास्त्रीय साइत र अनुशासनले अनुष्ठानलाई पवित्रता प्रदान गर्दछ।
अनुष्ठानभन्दा माथि : सामाजिक सौहार्दको पर्व
दसैँ केवल मन्त्रोच्चारण, विधि–विधान वा खानपानमा मात्र सीमित पर्व होइन। वर्षभरिको व्यस्तता र भौगोलिक दूरीलाई मेट्दै परिवारजनलाई एउटै छानामुनि ल्याउने पारिवारिक मेलमिलापको कडी हो यो। रातो अक्षताको टीका र पहेँलो जमरा लगाएर मान्यजनबाट आशीर्वाद थाप्ने परम्पराले पुस्तान्तरणको दूरी मेटाउँछ र अग्रजप्रतिको आदरभावलाई बलियो बनाउँछ।
आजको भागदौडपूर्ण र व्यक्तिवादी बन्दै गएको समाजमा दसैँ र नवरात्रजस्ता पर्वहरूको महत्त्व अझ बढेर गएको छ। यसले हामीलाई आफ्नो जरा, आफ्नो समाज र आफ्ना सांस्कृतिक मूल्यहरूसँग पुनर्जागृत गराउँछ।
तसर्थ, घटस्थापनाको यस पावन घडीमा हामीले बाह्य पूजाआजासँगै मनभित्रका राग, द्वेष र अहंकाररूपी दानवलाई परास्त गरी सत्य, सदाचार र सामाजिक सौहार्दको दियो बाल्न सक्नुपर्छ। यही नै बडादसैँ र नवरात्रिको वास्तविक मर्म हो।
