सिकागो आन्दोलनको सम्झनामा सन् १८८९ मा फ्रान्सको पेरिसमा आयोजित अन्तर्राष्ट्रिय समाजवादी सम्मेलनले प्रत्येक वर्ष मे १ लाई अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवसका रूपमा मनाउने निर्णय गर्यो। सन् १८९० देखि यो दिवस विश्वभर औपचारिक रूपमा मनाउन थालियो।
अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवस (मे १) विश्वभरका श्रमिकहरूको संघर्ष, एकता र अधिकार प्राप्तिको प्रतीकका रूपमा मनाइने विशेष दिन हो। ‘मे दिवस’ का नामले पनि परिचित यो दिवसले श्रमिक वर्गले भोगेका पीडा, गरेको त्याग र प्राप्त गरेका उपलब्धिहरूको सम्झना गराउँछ।
औद्योगिक युगदेखि आधुनिक डिजिटल युगसम्म आइपुग्दा श्रमिकहरूको भूमिका झन् महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ। त्यसैले, यो दिवस केवल एक उत्सव नभई न्याय, समानता र श्रमको सम्मानको सन्देश बोकेको ऐतिहासिक अवसर हो।
१९औँ शताब्दीको उत्तरार्द्धमा औद्योगिक क्रान्तिले विश्वको उत्पादन प्रणालीमा ठूलो परिवर्तन ल्यायो। कारखानाहरूको विस्तारसँगै रोजगारीका अवसर बढे, तर श्रमिकहरूको अवस्था भने अत्यन्तै दयनीय थियो।
उनीहरूलाई दैनिक १४ देखि १६ घण्टासम्म कठिन र असुरक्षित वातावरणमा काम गर्न बाध्य बनाइन्थ्यो। न्यून पारिश्रमिक, स्वास्थ्य सुरक्षाको अभाव र श्रमिक अधिकारको कुनै सुनिश्चितता थिएन।
यस अन्यायको विरुद्ध सन् १८८६ मे १ मा अमेरिकाको सिकागोमा हजारौँ श्रमिकहरू सडकमा उत्रिए। उनीहरूले ‘आठ घण्टा काम, आठ घण्टा आराम र आठ घण्टा मनोरञ्जन’ भन्ने माग राख्दै विशाल आन्दोलन गरे। मे ४ मा ‘हेमार्केट स्क्वायर’ मा भएको प्रदर्शनमा बम विस्फोट भएपछि स्थिति हिंसात्मक बन्यो।
प्रहरीको गोलीबारी र दमनका कारण धेरै श्रमिकहरूले ज्यान गुमाए भने केही नेताहरूलाई मृत्युदण्डसमेत दिइयो। यद्यपि, यस बलिदानीपूर्ण संघर्षले विश्वभर ‘आठ घण्टा कार्यदिन’ को अवधारणा स्थापित गराउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्यो।
सिकागो आन्दोलनको सम्झनामा सन् १८८९ मा फ्रान्सको पेरिसमा आयोजित अन्तर्राष्ट्रिय समाजवादी सम्मेलनले प्रत्येक वर्ष मे १ लाई अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवसका रूपमा मनाउने निर्णय गर्यो। सन् १८९० देखि यो दिवस विश्वभर औपचारिक रूपमा मनाउन थालियो। आज यो दिन विश्वका अधिकांश देशहरूमा सार्वजनिक बिदा र विभिन्न कार्यक्रमहरूका साथ मनाइन्छ।
नेपालमा श्रमिक आन्दोलनको इतिहास पनि प्रेरणादायी छ। वि.सं. २००३ (सन् १९४७) मा विराटनगर जुट मिलका मजदुरहरूले गरेको हडताललाई नेपालको पहिलो संगठित श्रमिक आन्दोलनका रूपमा लिइन्छ। यस आन्दोलनले केवल श्रमिक अधिकारका लागि मात्र नभई राजनीतिक परिवर्तनका लागि समेत महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो।
वि.सं. २०४६ को प्रजातन्त्र पुनःस्थापनापछि नेपाल सरकारले मे १ लाई सार्वजनिक बिदाका रूपमा मान्यता दिएको हो। हाल नेपालको संविधानले श्रमिक अधिकारलाई मौलिक हकका रूपमा सुनिश्चित गरेको छ। उचित पारिश्रमिक, सामाजिक सुरक्षा, सुरक्षित कार्यस्थल र ट्रेड युनियन गठन गर्ने अधिकारजस्ता प्रावधानहरूले श्रमिकहरूको स्थिति सुदृढ पार्ने प्रयास गरिएको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवस मनाउनुका पछाडि गहिरो सन्देश लुकेको छ। यो दिवसले श्रमिकहरूले प्राप्त गरेका अधिकारहरू सहजै प्राप्त नभई संघर्ष र बलिदानको परिणाम हुन् भन्ने कुरा स्मरण गराउँछ।
यसले विश्वभरका श्रमिकहरूलाई एकताबद्ध भई आफ्नो हकहितका लागि आवाज उठाउन प्रेरित गर्छ। साथै, राष्ट्रको आर्थिक विकासमा श्रमिकहरूको योगदानको कदर गर्दै उनीहरूप्रति सम्मान प्रकट गर्ने अवसर पनि प्रदान गर्छ।
आजको युगमा प्रविधिको तीव्र विकाससँगै श्रमको स्वरूप परिवर्तन हुँदै गएको छ। अनौपचारिक क्षेत्र, गिग इकनोमी, वैदेशिक रोजगारी, र अस्थायी रोजगारका कारण श्रमिकहरूले नयाँ खालका समस्याहरू भोगिरहेका छन्। सुरक्षित कार्यस्थल, स्वास्थ्य बीमा, न्यूनतम ज्याला र सामाजिक सुरक्षाजस्ता विषय अझै पनि चुनौतीका रूपमा रहेका छन्।
अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवस केवल अतीतको सम्झना मात्र होइन, वर्तमानको मूल्याङ्कन र भविष्यका लागि मार्गनिर्देशन पनि हो। श्रमिकहरूको सम्मान, अधिकारको संरक्षण र न्यायपूर्ण समाज निर्माणका लागि यो दिवसले महत्वपूर्ण प्रेरणा प्रदान गर्दछ।
‘श्रमको सम्मान नै राष्ट्रको उत्थान’ भन्ने भावना व्यवहारमा उतार्न सके मात्र यस दिवसको वास्तविक सार्थकता प्राप्त हुन्छ। यस अवसरमा सबै श्रमजीवी हातहरूलाई सम्मान गर्दै, उनीहरूको योगदानप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्नु हाम्रो कर्तव्य हो। श्रमिकहरूको अधिकार सुनिश्चित गर्दै समृद्ध र समानतामूलक समाज निर्माणतर्फ अग्रसर हुनु नै आजको आवश्यकता हो।
