मानिसले अझै पनि जातका आधारमा मान्छे छुट्याउँछन्, धर्मका आधारमा घृणा फैलाउँछन् र वर्गीय अहंकार देखाउँछन् भने, त्यसलाई साँचो गणतन्त्र कसरी मान्ने?
नेपालमा राजतन्त्रको अन्त्य भई गणतान्त्रिक व्यवस्था स्थापना भएको झन्डै दुई दशक पुग्न लागेको छ। २०६५ सालमा जनताको लामो संघर्ष र हजारौँ नागरिकको बलिदानबाट देशमा गणतन्त्र त आयो, तर जुन आशा र भरोसाका साथ नेपाली जनताले समानता, स्वतन्त्रता र न्यायको नयाँ युगको परिकल्पना गरेका थिए, त्यो अझै पूर्ण रूपमा साकार हुन सकेको छैन।
यति लामो समय बितिसक्दा पनि समाजको पिँधमा रहेका नागरिकले अपेक्षित परिवर्तनको महसुस गर्न नपाउनु निकै चिन्ता र विडम्बनाको विषय बनेको छ। गणतन्त्र भनेको केवल व्यवस्था परिवर्तन वा शासकीय स्वरूपको रूपान्तरण मात्र होइन।
यो त कुनै पनि जात, धर्म, वर्ग, लिङ्ग वा समुदायका आधारमा भेदभाव नहुने प्रणाली हो, जहाँ हरेक नागरिक समान हुन्छन् र राज्यले सबैलाई बराबरी व्यवहार गर्छ। तर, आजको कटु यथार्थ बेग्लै छ। व्यवहारमा हेर्ने हो भने नेपाली समाजमा अझै पनि जातीय विभेद, धार्मिक असहिष्णुता, वर्गीय खाडल र लैङ्गिक असमानताका जराहरू बलिया नै देखिन्छन्।
”जबसम्म समाजबाट विभेद पूर्ण रूपमा अन्त्य हुँदैन, तबसम्म गणतन्त्रको उद्देश्य अधुरो रहिरहन्छ।”
विशेषगरी दलित समुदायमाथि हुने शृङ्खलाबद्ध विभेद र हिंसाका घटनाहरूले गणतन्त्रको वास्तविक मर्ममाथि नै गम्भीर प्रश्नचिह्न खडा गरिदिएका छन्। नवराज विक, अजित मिजार, सेते दमाई लगायतका कारुणिक घटनाहरू केवल सामान्य अपराध मात्र होइनन्; यी त नेपाली समाजमा अझै जीवित रहेको पुरातन र विभेदकारी सोचका क्रूर दृष्टान्त हुन्।
एक्काइसौँ शताब्दीको गणतान्त्रिक मुलुकमा कसैले प्रेम गरेकै कारण, दलित भएकै कारण वा आफ्नो आत्मसम्मान खोजेकै कारण ज्यान गुमाउनुपर्ने अवस्था आउनु समग्र राष्ट्रका लागि लज्जास्पद विषय हो।
हरेक वर्ष जेठ १५ गते हामी तामझामका साथ गणतन्त्र दिवस मनाउँछौँ। नेताहरूका मञ्चहरूबाट लोकतन्त्र र समानताका ठूला-ठूला भाषण सुनिन्छन्, शुभकामना आदान-प्रदान गरिन्छ। तर, मञ्चभन्दा बाहिर समाजको तल्लो तहमा विभेदको चक्र उस्तै रहनु भनेको गणतन्त्रको मूल्य र भावनामाथिको ठाडो उपहास हो।
यदि मानिसले अझै पनि जातका आधारमा मान्छे छुट्याउँछन्, धर्मका आधारमा घृणा फैलाउँछन् र वर्गीय अहंकार देखाउँछन् भने, त्यसलाई साँचो गणतन्त्र कसरी मान्ने?
आजको आवश्यकता केवल गणतन्त्रको उत्सव मनाउनु वा कागजी रूपमा संविधान उत्कृष्ट बनाउनु मात्र होइन। संविधानले प्रत्याभूत गरेका मौलिक हक र समानताको अधिकारलाई व्यवहारमा दृढतापूर्वक लागू गर्नु हो।
यसका लागि विद्यालयको पाठ्यक्रमदेखि समाजको सोचसम्म, र गाउँका चौतारीदेखि सिंहदरबारको नीति निर्माणसम्म व्यापक रूपान्तरण आवश्यक छ। गणतन्त्र केवल एउटा राजनीतिक व्यवस्था होइन, यो त मानवीय चेतना र संस्कृतिको परिष्कृत रूप हो। साँचो गणतन्त्र त्यतिबेला मात्र स्थापित भएको मानिनेछ, जब देशका प्रत्येक नागरिकले बिना डर, बिना विभेद र बिना अपमान आत्मसम्मानका साथ बाँच्न पाउनेछन्।
तसर्थ, गणतन्त्र दिवसको यस अवसरमा शासकीय स्वरूप मात्र होइन, सामाजिक सोच बदल्ने प्रण गरौँ। जातीय, धार्मिक, लैङ्गिक तथा वर्गीय सबै प्रकारका विभेद अन्त्य गरी समानता र मानवताको पक्षमा उभिनु नै गणतन्त्रप्रतिको सच्चा सम्मान हुनेछ।
सम्पूर्ण नेपालीहरूमा समानता र न्यायको भावनासहित गणतन्त्र दिवसको हार्दिक शुभकामना।
