चुत्रो जस्तो झाडीले पहाडको माटोलाई समातेर राख्ने काम गर्छ। वर्षा हुँदा माटो बग्न नदिने, सानो स्तरमा भूस्खलन कम गर्ने, जमिनलाई बलियो बनाउने काममा यसको भूमिका हुन्छ। जब यस्ता बोटहरू हटाइन्छन्, जमिन खुला हुन्छ, पानीले माटो सजिलै बगाउँछ। विस्तारै जमिन कमजोर बन्छ।
हाम्रो पहाडतिर चुपचाप उम्रिने एउटा सानो झाडी हो चुत्रो, कतै त्रिखुला पनि भनिन्छ। बाहिरबाट हेर्दा खासै ठूलो देखिँदैन, तर यसले बोक्ने महत्व भने सानो छैन। यसको डाँठ र जरा बाहिरबाट खैरो जस्तो देखिए पनि भित्रबाट पहेँलो हुन्छ। गाउँघरका पुराना मान्छेले यसलाई राम्ररी चिनेका छन्। पहिले यसको फल टिपेर खाने, कहिलेकाहीँ सानो परिमाणमा जरा वा बोक्रा औषधि जस्तो प्रयोग गर्ने चलन थियो।
अहिले भने यसको प्रयोगको ढाँचा बदलिँदै गएको छ। गाउँतिर व्यापारीहरू आइरहेका छन्, स्थानीय मान्छेहरू दिनभरि बनपाखा घुमेर यसको जरा उखेलेर ल्याउँछन् र किलोको पन्ध्र–बीस रुपैयाँमा बेचिरहेका छन्। यो किन भइरहेको छ भन्ने बुझ्न गाह्रो छैन, तर यसले भोलि के असर पार्छ भन्ने कुरा बुझ्न भने अलिकति गहिरो सोच्नुपर्छ।
चुत्रोको उपयोगिता धेरै पाटोमा फैलिएको छ। यसको जरा र बोक्रामा औषधीय गुण हुन्छ। पुरानो समयदेखि ज्वरो घटाउन, पेटसम्बन्धी समस्या सुधार गर्न, छाला र आँखाका केही रोगमा प्रयोग हुँदै आएको छ। गाउँघरमा डाक्टर नपुग्ने बेलामा यस्ता जडीबुटी नै पहिलो सहारा हुन्थे। अहिले पनि कतिपय ठाउँमा यसको प्रयोग जारी छ। यसका साथै यसको फल पनि खान योग्य हुन्छ। सानो, अमिलो–मीठो स्वादको हुने भएकाले बच्चादेखि बूढासम्मले रुचाएर खान्छन्। यो फलले शरीरलाई स्फूर्ति दिने, पाचनमा सहयोग गर्ने जस्ता फाइदा दिन्छ भन्ने विश्वास पनि छ। त्यसैले चुत्रो केवल जंगलमा उम्रिने झाडी मात्र होइन, स्वास्थ्यसँग जोडिएको एउटा प्राकृतिक स्रोत पनि हो।
अब यसको आर्थिक पाटोतिर हेरौँ। गाउँमा नगद आम्दानीको स्रोत सीमित हुन्छ। खेतीपातीले वर्षभरि धान्न गाह्रो हुन्छ। यस्तो अवस्थामा जडीबुटी बेचेर तुरुन्तै पैसा आउने भएपछि मानिसहरू त्यसतर्फ आकर्षित हुनु स्वाभाविक हो। दिनभरि मेहनत गरेर केही किलो जरा बेच्दा केही सय रुपैयाँ हातमा आउँछ। त्यो पैसा सानो जस्तो लागे पनि दैनिक जीवन चलाउन काम लाग्छ। त्यसैले धेरैले यो कामलाई आवश्यक ठानेका छन्। तर यहीँनेर एउटा कुरा ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ। जरा उखेल्ने तरिका नै यस्तो छ कि यसले बोटलाई सिध्याउँछ। पात टिप्दा वा फल टिप्दा बोट बाँचिरहन्छ, तर जरा उखेलेपछि त्यो बोट फेरि उम्रिने सम्भावना निकै कम हुन्छ।
यसरी जरा उखेल्ने क्रम बढ्दै गयो भने केही वर्षपछि त्यो ठाउँमा चुत्रो देख्नै गाह्रो हुन्छ। यो कुरा जटिल होइन, साधारण हिसाबले बुझ्न सकिन्छ। यदि कुनै स्रोतबाट लगातार निकालिँदै गयो र त्यसको पुनः उत्पादन हुन पाएन भने त्यो स्रोत एकदिन सकिन्छ। अहिलेको अवस्थाले त्यही संकेत देखाइरहेको छ। छोटो समयको कमाइका लागि दीर्घकालीन स्रोत कमजोर हुँदै गएको छ।
यही सन्दर्भमा यसको प्रावरणीय महत्व बुझ्न जरुरी हुन्छ। चुत्रो जस्तो झाडीले पहाडको माटोलाई समातेर राख्ने काम गर्छ। वर्षा हुँदा माटो बग्न नदिने, सानो स्तरमा भूस्खलन कम गर्ने, जमिनलाई बलियो बनाउने काममा यसको भूमिका हुन्छ। जब यस्ता बोटहरू हटाइन्छन्, जमिन खुला हुन्छ, पानीले माटो सजिलै बगाउँछ। विस्तारै जमिन कमजोर बन्छ। यो असर तुरुन्त देखिँदैन, तर केही वर्षपछि त्यसको परिणाम स्पष्ट देखिन्छ। यसले खेतीपातीमा असर पार्छ, पानीको बहाव बदलिन्छ, र पहाडको संरचना नै कमजोर हुन्छ।
यसको अर्को पक्ष परागणसँग सम्बन्धित छ। चुत्रोमा फूल लाग्छ, ती फूलमा मौरी र साना कीराहरू आउँछन्। ती कीराहरूले अन्य बोटबिरुवामा पनि परागण गराउँछन्। यसरी एउटा सानो झाडीले पूरै वातावरणीय चक्रलाई सन्तुलित राख्न सहयोग गरिरहेको हुन्छ। यदि यो बोट घट्दै गयो भने त्यो चक्रमा पनि असर पर्छ। यसको प्रभाव खेतीपातीसम्म पुग्न सक्छ, किनकि परागण कम हुँदा उत्पादनमा असर पर्न सक्छ।
अब यसको सांस्कृतिक पक्षतिर हेर्दा कुरा झन् फराकिलो हुन्छ। पहिले गाउँघरमा चुत्रो टिप्न जाने चलन थियो। दिदीबहिनी, दाजुभाइ, छिमेकी सबै मिलेर समूहमा जान्थे। कसैले डालो बोकेको, कसैले रोटी–नून–खुर्सानी बोकेको, बाटोभरि कुरा गर्दै, हाँस्दै, गीत गाउँदै जंगल पुगिन्थ्यो। त्यहाँ चुत्रो टिप्दै, खाँदै रमाइलो हुन्थ्यो। त्यो केवल फल टिप्ने काम थिएन, त्यो त भेटघाटको मौका थियो। मानिसहरू नजिकिन्थे, सम्बन्ध बलियो हुन्थ्यो, एकअर्काको दुःखसुख बाँडिन्थ्यो। त्यो एउटा मौलिक संस्कृति थियो, जुन कुनै कागजमा लेखिएको होइन, व्यवहारमा बाँचेको थियो।
आज त्यो चलन बिस्तारै हराउँदै गएको छ। यसको कारण केवल समय परिवर्तन मात्र होइन, स्रोतको कमी पनि हो। जहाँ पहिले चुत्रो बाक्लै पाइन्थ्यो, अहिले त्यहाँ बोट घट्दै गएको छ। जब बोट नै हुँदैन, त्यहाँ जाने कारण पनि रहँदैन। यसरी एउटा सानो बोटसँगै एउटा सामाजिक अभ्यास पनि हराउँदै गएको छ। यो कुरा सानो जस्तो लागे पनि समाजमा यसको गहिरो असर पर्छ। मानिसहरू बीचको दूरी बढ्छ, सामूहिकता कमजोर हुन्छ।
अब यहाँ एउटा प्रश्न उठ्छ कि यस्तो अवस्थालाई कसरी हेर्ने। के यो काम पूर्ण रूपमा रोक्ने कि व्यवस्थापन गरेर चलाउने। एकातिर स्थानीयलाई आम्दानी चाहिएको छ, अर्कोतिर स्रोत जोगाउनुपर्ने आवश्यकता छ। यदि पूर्ण रूपमा रोक लगाइयो भने तत्काल आम्दानीमा असर पर्छ। यदि खुला छोडियो भने स्रोत सिध्यिन्छ। त्यसैले बीचको बाटो खोज्नुपर्ने हुन्छ।
यसका लागि केही आधारभूत कुरा बुझ्न जरुरी हुन्छ। परिपक्व बोट मात्र संकलन गर्ने, साना बिरुवा जोगाउने, जरा पूर्ण रूपमा ननिकाल्ने जस्ता उपाय अपनाउन सकिन्छ। केही क्षेत्रलाई संरक्षणका लागि छुट्याउन सकिन्छ, जहाँ जरा उखेल्न नदिने। सामुदायिक वन समूहहरूले यस्तो नियम बनाउन सक्छन्। यदि स्थानीय स्तरमै नियम बनेर पालना भयो भने धेरै समस्या समाधान हुन सक्छ।
अर्को उपाय खेती हो। यदि यसको माग छ भने यसलाई खेती गरेर उत्पादन गर्न सकिन्छ। यसले जंगली स्रोतमा पर्ने दबाब कम गर्छ। साथै, स्थानीयले बढी आम्दानी गर्न सक्छन्। अहिले कच्चा जरा बेच्दा कम मूल्य पाइन्छ, तर यदि त्यसलाई प्रशोधन गरेर बेच्न सकियो भने मूल्य बढ्न सक्छ। यसका लागि तालिम, प्रविधि र बजारको पहुँच आवश्यक हुन्छ।
अन्त्यतिर आउँदा कुरा फेरि सन्तुलनमै पुग्छ। आम्दानी पनि चाहिन्छ, स्रोत पनि जोगाउनुपर्छ, संस्कृति पनि बचाउनुपर्छ। चुत्रो सानो बोट भए पनि यसले धेरै कुरा जोडेको छ। माटो, स्वास्थ्य, वातावरण, संस्कृति र सम्बन्ध सबैसँग यसको सम्बन्ध छ। यदि हामीले यसलाई केवल पैसाको आँखाले मात्र हेर्यौँ भने हामीले धेरै कुरा गुमाउनेछौँ।
त्यसैले अहिले आवश्यक कुरा भनेको सोचमा परिवर्तन हो। तुरुन्त आउने फाइदालाई मात्र नहेरी भोलिको असर पनि विचार गर्ने। यदि अहिले नै सचेत भयौँ भने चुत्रो जोगाउन सकिन्छ, हाम्रो संस्कृति पनि जोगिन्छ, र आम्दानी पनि चलिरहन्छ। यदि ध्यान दिइएन भने केही वर्षपछि यो केवल सम्झनामा मात्र सीमित हुनेछ। तब हामीले बुझ्नेछौँ, तर त्यो बेला धेरै ढिलो भइसकेको हुनेछ।
