नेपालको समकालीन राजनीतिमा राजनीतिक व्यक्तित्व बन्न सजिलो छ। एउटा चुनाव जिते वा गुटको हर्ताकर्ता बने पुग्छ। गहन अध्ययन, समाजप्रतिको चिन्तन, जनताप्रतिको दायित्वबोध आवश्यक पर्दैन।

विश्व राजनीतिमा हजारौं नेता आए, केही अग्रगण्य र सम्मानित बने, केही उदाएर अस्ताए वा विलीन भए। तर राजनेता भनेको विशेष प्रकारको नेतृत्व हो, जसले राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा लामो, सम्मानित अनुभव बोकेर मुलुकको समग्र हितलाई प्राथमिकता दिन्छ।

राजनेता दलगत वा व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठ्छन्। उनीहरूले इतिहास, संस्कृति, अर्थशास्त्र र समाजशास्त्रको गहिरो अध्ययन गरेर दीर्घकालीन नीति निर्माण गर्छन्। जनतालाई दिशा दिन्छन्, तर आफूलाई अगाडि राख्दैनन्।

राजनेताहरू सत्य बोल्छन्। सत्यलाई प्रमाणित गर्नु वा व्याख्या गर्नु पर्दैन। राजनीतिमा सत्य भनेको जनताको विश्वास बोल्नु हो। मन जनताको हुन्छ, मुख मात्र नेताको। नेतृत्वको अर्को नाम उदाहरणीयता हो।

असल नेताको शिर ठाडो पारेर उभिने समाजमा समृद्धि हुन्छ। तर सस्तो लोकप्रियता र वैयक्तिक स्वार्थमा अल्झिने नेताले ठोस उपलब्धि दिन सक्दैनन्। उनीहरू गुमनाम वा बदनाम बन्छन्।

राजनीतिज्ञ वा राजनीतिक व्यक्तित्व बन्न त्यति सजिलो छैन। नेपालमा राजनीतिक व्यक्तित्व बन्न धेरै समय लाग्दैन, तर राजनीतिज्ञ बन्न निकै समय लाग्छ। राजनेता त अपवाद मात्र रहन्छन्।

एउटा चुनावमा जितेर अलि माथिल्लो राजनीतिक निकायमा पुग्ने बाटो खुल्यो भने उसको सामान्य राजनीतिक व्यक्तित्व बनिहाल्छ, नेपालमा। नेपालको समकालीन राजनीतिमा राजनीतिक व्यक्तित्व बन्न लामो समयको राजनीतिक संघर्ष र बलिदान दिएको हुनु आवश्यक पर्दैन। यसले गर्दा राजनेताहरू ओझेलमा पर्छन्।

नेता भने दलगत स्वार्थमा बढी केन्द्रित हुन्छन्। उनीहरू दललाई बलियो बनाउने र सत्तामा पुग्ने ध्येय राख्छन्। छोटो अवधिको लोकप्रियतामा ध्यान दिन्छन्, तर दीर्घकालीन दृष्टिकोण कमजोर हुन्छ। इतिहासलाई अरूलाई गाली गर्न प्रयोग गर्छन्।

नेपालमा यस्ता नेताको संख्या उल्लेखनीय छ। नारा त राम्रा दिन्छन् (जस्तै ‘समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली’), तर कार्यान्वयनमा कमजोरी देखिन्छ। नीतिगत अस्पष्टता र पारदर्शिताको अभावले विकास ओझेलमा पर्छ।

कन्फ्युसियस र चाणक्यदेखि प्लेटो र अरिस्टोटल, जोन एडम्सदेखि जवाहरलाल नेहरू, बीपी कोइराला, ली क्वान यू र नेल्सन मण्डेलासम्मका लेखाइ, भनाइ र गराइले पुष्टि गर्छन् कि नेताबाट राजनेता हुन शक्ति प्राप्त गरिसकेपछि त्यो शक्तिको प्रयोग र प्रयोजन न्यायपूर्ण समाजका लागि मात्र हुन्छ भन्ने ज्ञानका साथै सबल राष्ट्र निर्माणका लागि आवश्यक मानवस्रोतको पहिचान र साधन परिचालन गर्न सक्ने खुबी नै हुन्।

यिनै गुण भएकाहरूको जनताले पहिचान र कदर गर्न नसक्नु नेपाली राजनीतिको दुर्भाग्य हो। कुशल नेतृत्वले कार्यकर्ता वा जनतालाई आफ्नो पछि होइन, नीतिको पछि लगाउँछ।

नेपालको समकालीन राजनीतिमा नीतिको पछि भन्दा नेताको पछि लाग्नेहरूको घुइँचो छ, ठूला राजनीतिक दलहरूमा। नीतिको पछि लाग्नेहरू, जो इमानदार राजनीतिकर्मी वा नेतृत्वदायी राजनीतिज्ञ पनि हुन्, कतिपयले धेरै तिरस्कार सहनुपरेको यथार्थलाई देशको इतिहासले विस्मृत बनाएको छैन।

ठुटे नेता भने व्यक्तिगत स्वार्थ, गुटबन्दी र ठेक्कापट्टामा मात्र केन्द्रित हुन्छन्। मुलुक वा दलको दीर्घकालीन हितमा सोच्दैनन्। राजनीतिलाई कमाइको साधन बनाउँछन्।

इतिहास, समाज वा नीतिमा चासो हुँदैन। नेपालमा यिनै ठुटे नेताको बाहुल्य छ। भ्रष्टाचार, सत्ताको दुरुपयोग र विकास योजनालाई व्यक्तिगत लाभ बनाउने प्रवृत्तिले राजनीतिप्रति जनताको विश्वास गुम्दै गएको छ।

मेलम्ची खानेपानी, विमानस्थल जस्ता आयोजना दशकौंसम्म अल्झिनु यसैको उदाहरण हो। प्लेटोले भनेझैं दार्शनिक राजा बन्नुपर्छ, तर ठुटे नेतामा दार्शनिक चिन्तन वा नैतिकता नै हुँदैन।

नेपालमा राजनेता र नेताको अभाव छ, ठुटे नेताको बाहुल्य छ। यसले विकासको सपना धमिलो बनाएको छ। बीपी कोइराला जस्ता राजनेताले प्रजातन्त्र र समाजवादको खाका कोरे, छोटो समयमा मुलुकलाई दिशा दिए।

नेल्सन मण्डेला, ली क्वान यू जस्ता विश्व राजनेताले व्यक्तिगत प्रतिशोध त्यागेर समावेशी समाज बनाए। तर नेपालमा बीपीपछि यस्ता राजनेताको अभावले गति अवरुद्ध छ।

नेपालको समकालीन राजनीतिमा राजनीतिक व्यक्तित्व बन्न सजिलो छ। एउटा चुनाव जिते वा गुटको हर्ताकर्ता बने पुग्छ। गहन अध्ययन, समाजप्रतिको चिन्तन, जनताप्रतिको दायित्वबोध आवश्यक पर्दैन।

‘आफू ठीक, अरू बेठीक’ भन्ने सोच हाबी छ। बीपीले भनेझैं निर्णय व्यक्तिगत चाहना र रुचिको छायाँ मात्र हुन्छन्, यसलाई हटाउनुपर्छ।

कुशल नेतृत्वले कार्यकर्तालाई नीतिको पछि लगाउँछ, तर नेपालमा नेताको पछि लाग्ने घुइँचो छ। इमानदार राजनीतिज्ञ तिरस्कृत हुन्छन्।

देशभक्त कार्यकर्तामा सैद्धान्तिक निष्ठा, निरन्तर समर्पण, अध्ययनशीलता, नैतिकता र सांगठनिक क्षमता चाहिन्छ। यी गुणको अभाव हुँदा अब्बल राजनीतिज्ञ बन्न सकिँदैन।

नेपाल आज गम्भीर ऐतिहासिक मोडमा उभिएको छ। संकटमा मिलेर समाधान खोज्नुको सट्टा सेवानिवृत्त कर्मचारीलाई सत्ता सुम्पन तयार हुनुले नेतृत्वको स्तर प्रस्ट हुन्छ। राजनेता हुनका लागि तीन मुख्य गुण आवश्यक छन्।

१. परिवर्तनलाई आत्मसात् गर्न सक्ने क्षमता, सम्झौता र त्याग गर्न सक्ने
२. भोलिको नेपालको प्रस्ट भिजन र रोडम्याप
३. सबैसँग मित्रता, कसैसँग शत्रुता नराख्ने तर राष्ट्रिय हितमा कुनै सम्झौता नगर्ने

नेपालमा राजनेताको पर्खाइ छ। ठुटे नेताको बेथितिले जनतामा निराशा छ। सुधारका लागि;
शिक्षा र चेतनाको विकास : इतिहास, अर्थशास्त्रको गहिरो अध्ययन
पारदर्शिता र जवाफदेहिता : भ्रष्टाचारमा शून्य सहनशीलता
युवा नेतृत्वको प्रोत्साहन : नयाँ पुस्तालाई मौका
नीतिगत स्थिरता : दीर्घकालीन योजना कार्यान्वयन
नैतिकता र असलपन : इमानदारी, रिसलाई नियन्त्रण गर्ने क्षमता

महात्मा गान्धीले भनेझैं, ‘अरूको सेवामा आफूलाई हराउनु नै आफूलाई पाउनु हो।’ जबसम्म नेताहरू जनताको सेवामा समर्पित हुँदैनन्, समृद्धिको सपना अधुरो रहन्छ।

नेपालको भविष्य राजनेताको खोजी र निर्माणमा निर्भर छ। जनताले पनि सचेत भएर असल नेतृत्व चयन गर्नुपर्छ। पुरानो तन्त्र फर्काउने होइन, नयाँ दूरदर्शी नेतृत्व निर्माण गर्ने हो।

नेता स्थिति र नीतिबाट जन्मिन्छ, इच्छाबाट होइन। सही नेता जनताको आस्था र आदर्शमा निष्ठा राख्छ। अहिलेका ‘च्याउसरिका झ्याउ नेता’ हरू हावै–हावामा बहकिन्छन्, तर सच्चा राजनेताले विवेक र विश्लेषणबाट दिशा दिन्छ।

नेपालको माटो र मुटुसँग जोडिएको राजनीति चाहिन्छ। विग्रह र विध्वंस होइन, सृजनाको राजनीति। महात्मा गान्धीको भनाइ छ, ‘आफूलाई पाउनु भनेको अरूको सेवामा हराउनु हो।’

नेपाल राजनेताको पर्खाइमा छ। रुमलिएको राजनीतिलाई निकास दिँदै विकासको बाटोमा डोर्‍याउन सक्ने राजनेताको उदय होस्।

कवि भूपी शेरचनको ‘एक जनाको खोजी’ आज पनि जारी छ, तर यो खोजीमा सबै नेपाली जुटौं। अन्यथा भू–राजनीतिको चक्रव्यूहमा हराउनु निश्चित छ।

आउँदो चुनावमा भोट हाल्दा यो सम्झौं, राजनेता निर्माण नै नेपालको भविष्य हो।