भाद्र कृष्ण अष्टमीको मध्यरातमा मथुराको कारागारभित्र देवकीको गर्भबाट भगवान् श्रीकृष्णको जन्म भएको धार्मिक विश्वास छ। भगवान्को आदेशअनुसार वसुदेवले नवजात श्रीकृष्णलाई कारागारबाट निकालेर गोकुल पुर्‍याए र नन्द यशोदाको संरक्षणमा छाडे।

भाद्र कृष्ण पक्ष अष्टमी हिन्दु वैदिक सनातन परम्परामा विशेष महत्त्व बोकेको पवित्र तिथि हो। यही दिन भगवान् श्रीकृष्णको जन्मोत्सवका रूपमा श्रीकृष्ण जन्माष्टमी मनाइन्छ। यो पर्व केवल धार्मिक आस्था, पूजा र अनुष्ठानमा सीमित छैन; सत्य, न्याय, प्रेम, करुणा, ज्ञान, कर्म र मानवताको जीवन्त सन्देशसँग जोडिएको एउटा सांस्कृतिक तथा आध्यात्मिक उत्सव पनि हो।

हिन्दु धार्मिक मान्यताअनुसार द्वापर युगको अन्त्यतिर संसारमा पाप, अत्याचार र अधर्म बढ्दै गएको थियो। शक्तिशाली शासकहरूको दम्भ र अत्याचारका कारण जनजीवन त्रसित बनेको थियो। विशेष गरी मथुराका शासक कंसले आफ्नै पिता उग्रसेनलाई कारागारमा थुनेर सत्ता कब्जा गरेका थिए। शक्ति र भयको भरमा शासन चलाइरहेका कंसको अत्याचारबाट प्रजा पीडित बनेको धार्मिक कथाहरूमा उल्लेख छ।

यही समयमा धर्मको रक्षा, सज्जनको संरक्षण र दुष्ट प्रवृत्तिको अन्त्यका लागि भगवान् विष्णुले श्रीकृष्णका रूपमा अवतार लिनुभएको विश्वास गरिन्छ। देवकीको विवाह वसुदेवसँग भएपछि भएको आकाशवाणीले कंसको जीवनमा भयको सुरुवात गर्‍यो। देवकीको आठौँ गर्भबाट जन्मिने सन्तानले आफ्नो वध गर्ने भविष्यवाणी सुनेपछि कंसले आफ्नै बहिनी देवकी र बहिनीपति वसुदेवलाई कारागारमा बन्दी बनाए। उनले देवकीका जन्मिएका सन्तानलाई एकपछि अर्को गरी हत्या गरे।

भाद्र कृष्ण अष्टमीको मध्यरातमा मथुराको कारागारभित्र देवकीको गर्भबाट भगवान् श्रीकृष्णको जन्म भएको धार्मिक विश्वास छ। भगवान्को आदेशअनुसार वसुदेवले नवजात श्रीकृष्णलाई कारागारबाट निकालेर गोकुल पुर्‍याए र नन्द यशोदाको संरक्षणमा छाडे। यसरी कारागारको अन्धकारबाट गोकुलको उज्यालोतर्फ श्रीकृष्णको जीवनयात्रा सुरु भयो। यो कथा केवल धार्मिक आख्यान मात्र नभई अत्याचारमाथि आशा, भयमाथि साहस र अन्धकारमाथि प्रकाशको विजयको प्रतीकका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।

श्रीकृष्णको जीवन अनेकौं लीलाहरूले भरिएको छ। बाल्यकालमै उहाँले पूतना, तृणावर्त, बकासुर र अघासुरजस्ता असुरहरूको संहार गरी गोकुलवासीको रक्षा गर्नुभएको धार्मिक मान्यता छ। गोवर्धन पर्वत उठाएर गोकुलवासीलाई भीषण वर्षाबाट जोगाएको प्रसंगलाई प्रकृतिप्रतिको सम्मान, सामूहिक एकता र अहंकारमाथि विनम्रताको विजयका रूपमा पनि व्याख्या गर्न सकिन्छ।

किशोरावस्थामा मथुरा पुगेर श्रीकृष्णले अत्याचारी कंसको वध गरी आफ्ना माता–पिता देवकी र वसुदेवलाई मुक्त गराउनुभयो। तर श्रीकृष्णको व्यक्तित्व केवल असुर संहार र युद्धसँग मात्र जोडिएको छैन। उहाँको जीवनको सबैभन्दा गहिरो दार्शनिक पक्ष महाभारत र श्रीमद्भगवद्गीतासँग सम्बन्धित छ।

कुरुक्षेत्रको युद्धभूमिमा कर्तव्य र भावनाबीच द्वन्द्वमा परेका अर्जुनलाई श्रीकृष्णले दिएको उपदेश नै श्रीमद्भगवद्गीता हो। गीता केवल धार्मिक ग्रन्थ मात्र होइन, मानव जीवन, कर्तव्य, नैतिकता, ज्ञान र कर्मको गहन दर्शन पनि हो। श्रीकृष्णको कर्मयोगको सन्देश आजको युगमा पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ। मानिसले आफ्नो कर्तव्य इमानदारीपूर्वक गर्नुपर्छ, तर कर्मको फलप्रति अत्यधिक आसक्ति राख्नु हुँदैन भन्ने गीता दर्शनले जीवनका कठिन परिस्थितिमा पनि निरन्तर अघि बढ्ने प्रेरणा दिन्छ।

आजको प्रतिस्पर्धी र परिणाममुखी समाजमा मानिस सफलता र असफलताबाट अत्यधिक प्रभावित हुने गरेको छ। सानो असफलताले निराशा र ठूलो सफलताले अहंकार जन्माउने अवस्था देखिन्छ। श्रीकृष्णको कर्मयोगले सफलता र असफलता, सुख र दुःख, लाभ र हानिभन्दा माथि उठेर आफ्नो जिम्मेवारीप्रति प्रतिबद्ध रहन सिकाउँछ। जीवनमा परिस्थिति जस्तोसुकै आए पनि सही कर्मको बाटो नछोड्नु नै कर्मयोगको मूल मर्म हो।

श्रीकृष्णको अर्को महत्त्वपूर्ण सन्देश धर्म र सत्यप्रतिको प्रतिबद्धता हो। धर्मको अर्थ केवल पूजा, व्रत वा धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन। न्याय, सत्य, कर्तव्य, सदाचार र मानवताको पक्षमा उभिनु पनि धर्म हो। अन्याय देखेर मौन बस्नु, गलत कामलाई समर्थन गर्नु वा व्यक्तिगत स्वार्थका लागि सत्यलाई त्याग्नु धर्मको मर्मविपरीत हुन्छ।

आज संसार हिंसा, असहिष्णुता, विभाजन, स्वार्थ र नैतिक संकटबाट गुज्रिरहेको छ। यस्तो समयमा श्रीकृष्णको दर्शन झनै सान्दर्भिक देखिन्छ। उहाँको जीवनले शक्ति र बुद्धिको प्रयोग व्यक्तिगत स्वार्थका लागि नभई समाजमा न्याय र सन्तुलन कायम गर्न गर्नुपर्ने सन्देश दिन्छ। प्रेम र करुणाको भावनाले मानिसलाई विभाजनभन्दा माथि उठेर मानवताको पक्षमा उभिन प्रेरित गर्छ।

श्रीकृष्णलाई प्रेमका प्रतीकका रूपमा पनि स्मरण गरिन्छ। राधा कृष्णको आध्यात्मिक प्रेम, गोकुलवासीप्रतिको स्नेह र सम्पूर्ण जीवप्रतिको करुणाले उहाँको व्यक्तित्वलाई गहिरो मानवीय आयाम प्रदान गरेको छ। उहाँ केवल भगवान् वा पौराणिक पात्र मात्र नभई जीवन जिउने कला, प्रेम, राजनीति, दर्शन, धर्म र कर्मका बहुआयामिक प्रतीकका रूपमा स्थापित हुनुहुन्छ।

श्रीकृष्ण जन्माष्टमीको सांस्कृतिक महत्त्व पनि उत्तिकै ठूलो छ। यस दिन श्रद्धालुहरू व्रत बस्छन्, भगवान् श्रीकृष्णको पूजा–आराधना गर्छन्, भजन कीर्तन गर्छन् र मध्यरातमा विशेष जन्मोत्सव मनाउँछन्। घर तथा मन्दिरहरूमा श्रीकृष्णका मूर्तिहरू सजाइन्छन्। बालबालिकालाई कृष्ण र राधाको भेषमा सजाउने परम्पराले धार्मिक तथा सांस्कृतिक चेतनालाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने काम गरेको छ।

नेपालमा पाटनस्थित प्रसिद्ध कृष्ण मन्दिरलगायत देशभरका कृष्णमन्दिरमा जन्माष्टमीका अवसरमा विशेष पूजा र धार्मिक कार्यक्रम आयोजना हुन्छन्। हजारौँ भक्तजन मन्दिर पुगेर भगवान् श्रीकृष्णको दर्शन र पूजा आराधना गर्छन्। पञ्चामृत, मक्खन, फलफूल र अन्य प्रसाद चढाउने तथा वितरण गर्ने परम्परा पनि यस पर्वसँग जोडिएको छ।

तर जन्माष्टमीको वास्तविक महत्त्व केवल मन्दिरमा पुग्नु वा व्रत बस्नुमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। यसको मर्म जीवन व्यवहारमा उतार्न सक्नु अझ महत्त्वपूर्ण छ। सत्य बोल्नु, अन्याय नगर्नु, कमजोर र पीडितको सहयोग गर्नु, आफ्नो जिम्मेवारी इमानदारीपूर्वक पूरा गर्नु, अभिभावक र गुरुजनको सम्मान गर्नु तथा समाजमा प्रेम र सद्भाव कायम गर्नु नै धर्मको व्यवहारिक रूप हो।

आज जन्माष्टमी मनाइरहँदा हामीले भगवान् श्रीकृष्णको जन्मको उत्सव मात्र होइन, उहाँले दिएको जीवनदर्शनलाई पनि सम्झन आवश्यक छ। अधर्ममाथि धर्मको विजय केवल पौराणिक युद्धमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। हाम्रो दैनिक जीवनमा असत्य, अन्याय, हिंसा र अमानवीयताविरुद्ध सत्य, न्याय, करुणा र मानवताको पक्षमा उभिन सक्नु नै वास्तविक अर्थमा धर्मको विजय हो।

यस पावन अवसरमा सबैको जीवनमा सुख, शान्ति र समृद्धि छाओस्। समाजमा प्रेम, सद्भाव र सहिष्णुता बढोस्। मानव मनभित्र रहेका नकारात्मकता हटेर सत्य, दया र सदाचारको भावना जागृत होस्।

ॐ नमो भगवते वासुदेवाय।
वासुदेवसुतं देवं कंसचाणूरमर्दनम्। देवकीपरमानन्दं कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम्॥

श्रीकृष्ण जन्माष्टमीले हामी सबैलाई सत्यको बाटोमा हिँड्ने साहस, कर्तव्यनिष्ठ भएर कर्म गर्ने प्रेरणा, प्रेम बाँड्ने हृदय र अन्यायविरुद्ध उभिने शक्ति प्रदान गरोस्।