कर्णालीलाई दया चाहिएको छैन। कर्णालीलाई अवसर चाहिएको छ। भाषणभन्दा दीर्घकालीन दृष्टिकोण चाहिएको छ। कंक्रिटभन्दा ज्ञान, सीप, रोजगारी, प्रविधि, स्वास्थ्य र गुणस्तरीय शिक्षा चाहिएको छ।

चार वर्षपछि घर फर्किँदै थिएँ। लामो समयपछि आफ्नै भूगोलतिर फर्किनुको उत्साह थियो, तर कर्णाली जाने बाटोमा पुगेपछि मनमा उत्साहभन्दा धेरै प्रश्नहरू जन्मिन थाले। कर्णाली राजमार्गका घुम्ती, पहाडका भीर र बाटोछेउका बस्तीहरू हेर्दै जाँदा लाग्यो, चार वर्ष बितेछन्, सरकार फेरिएछन्, मन्त्री फेरिएछन्, नेतृत्व फेरिएछ; तर के हाम्रो विकासको गति पनि फेरिएको छ?

जुम्लातिर उक्लिँदै गर्दा कर्णाली राजमार्गको अवस्था धेरै ठाउँमा उस्तै देखिन्थ्यो। कतै सडकमा कंक्रिट थपिँदै थियो, कतै पुरानै धुलो, हिलो र जोखिमपूर्ण यात्रा थियो। बाटोछेउका बजारहरू पनि विस्तार भइरहेका थिए। नयाँ घर थपिएका थिए, पसलहरू बढेका थिए। बाहिरबाट हेर्दा विकास भइरहेको जस्तो देखिन्थ्यो। तर मनले अर्को प्रश्न गरिरहेको थियो, के विकासको अर्थ सडकमा कंक्रिट थपिनु र बजारमा घरहरू बढ्नु मात्रै हो?

चार वर्षअघि जुन भूगोल र जुन मानसिकता छोडेर गएको थिएँ, फर्किँदा धेरै कुरा उस्तै लागे। समय फेरियो, राजनीतिक समीकरण फेरिए, सरकार र नेतृत्व फेरिए, विकासका नाराहरू फेरिए, तर आम नागरिकको जीवनमा अपेक्षित परिवर्तन किन उही गतिमा आउन सकेन?

कर्णालीमा हरेक वर्ष बजेट आउँछ। विकासका नाममा करोडौँ रकम छुट्याइन्छ। योजना बन्छन्, उद्घाटन हुन्छन्, संरचना निर्माण हुन्छन्। तर ती संरचनाले मानिसको जीवनमा कति परिवर्तन ल्याए? यही प्रश्नले बाटोभरि पछ्याइरह्यो।

मलाई लाग्यो, अब विकासलाई भौतिक संरचनाको आँखाले हेरेर पुग्दैन। विकास भनेको सडक बन्नु, पुल उठ्नु वा भवन ठडिनु मात्र होइन। विकास भनेको मानिसको जीवनमा सम्भावना थपिनु हो। गुणस्तरीय शिक्षा, सहज स्वास्थ्य सेवा, रोजगारी, सीप, प्रविधि, सम्मान, अवसर र आफ्नै ठाउँमा बसेर भविष्य निर्माण गर्न सक्ने वातावरण निर्माण हुनु हो।

तर हामीले कस्तो विकासको मोडल अपनाइरहेका छौँ? सडक र भवन थपिँदैछन्, तर गाउँबाट मानिसहरू हराउँदैछन्। विशेषगरी सक्षम र ऊर्जाशील युवा आफ्नो भविष्य खोज्दै सहर वा विदेशतिर लागिरहेका छन्। गाउँमा वृद्धवृद्धा, बालबालिका र पुराना सम्झनाहरू बाँकी रहने अवस्था बढ्दैछ। यस्तो विकासले भौतिक संरचना त बनाउला, तर समाजलाई कसरी बलियो बनाउँछ?

झन् विडम्बना त्यतिबेला महसुस हुन्छ, जब नीति बनाउने र निर्णय गर्नेहरू आफ्ना छोराछोरीलाई देशका ठूला सहर वा विदेशका राम्रा विश्वविद्यालयमा पढाउँछन्, आफू सुविधासम्पन्न ठाउँमा बस्छन्। तर उनीहरूले बनाउने विकास नीति र त्यसको भार भने विकट भूगोलका नागरिकले बोक्नुपर्छ। प्रश्न कसले कहाँ बस्छ भन्ने होइन। प्रश्न समान अवसर, न्यायपूर्ण विकास र राज्यको प्राथमिकताको हो।

कर्णालीलाई दया चाहिएको छैन। कर्णालीलाई अवसर चाहिएको छ। भाषणभन्दा दीर्घकालीन दृष्टिकोण चाहिएको छ। कंक्रिटभन्दा ज्ञान, सीप, रोजगारी, प्रविधि, स्वास्थ्य र गुणस्तरीय शिक्षा चाहिएको छ। सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, कर्णालीका मानिसले आफ्नै माटोमा आफ्नो भविष्य देख्न सक्ने वातावरण चाहिएको छ।

बाटोमा भेटिएका मानिसका अनुहार सम्झिँदा मन अझ भारी हुन्छ। विकासका नाममा हामीले कति कुरा निर्माण गर्‍यौँ होला, तर मानिसको जीवन कति निर्माण गर्‍यौँ? यही प्रश्नले मलाई घर पुग्दासम्म छोडेन। सरकार कहाँ छ भनेर प्रश्न गर्न सजिलो छ। तर त्योभन्दा ठूलो प्रश्न सायद अर्को हो, सरकारको विकासको दृष्टिमा जनता कहाँ छन्?

कर्णालीलाई अब बजेटका शीर्षकमा मात्र होइन, विकासको केन्द्रमा राखिनुपर्छ। यहाँका नागरिकलाई विकासका उपभोक्ता मात्र होइन, विकासका निर्माता बनाइनुपर्छ। स्थानीय ज्ञान, श्रम, सीप र सम्भावनालाई विकासको आधार बनाउनुपर्छ।

चार वर्षपछि घर फर्किँदा मैले बाटो मात्र हेरिनँ, आफ्नो समाजको ऐना हेरेँ। त्यो ऐनामा परिवर्तनका सम्भावना पनि देखिए, तर अधुरा सपनाहरू पनि देखिए। प्रश्न अझै उस्तै छ, हामी कहिले यस्तो विकासतर्फ जानेछौँ, जहाँ कर्णालीको मानिसले आफ्नो घर छोडेर मात्र भविष्य खोज्नुपर्ने नहोस्?

किनकि विकासको अन्तिम गन्तव्य सडक होइन, मान्छे हो। कंक्रिटले सहर बनाउन सक्छ; तर शिक्षा, अवसर, न्याय र मानवीय संवेदनाले मात्र समाज बनाउँछ।