नागराजबाट सुरु भएको यो साम्राज्य पश्चिममा कुमाऊँ, गढवाल र काँकडा (हाल भारतमा पर्ने) सम्म फैलिएको थियो भने दक्षिणमा तिनाउ नदीसम्म विस्तारित थियो। तत्कालीन खस साम्राज्यको धार्मिक एवं सांस्कृतिक प्रभाव कति बलियो थियो।
नेपाली भाषाको मुहान आफै मूकदर्शक
जुन माटोले नेपाली भाषालाई जन्म दियो, आज त्यही ठाउँ इतिहासको पानाबाटै मेटिने अवस्थामा पुगेको छ। नेपाली भाषा र संस्कृतिको धरोहर, करिब ८०० वर्ष पुरानो खस मल्ल साम्राज्यको राजधानी ‘सिंँजा गढी लामाथाडा’ आज उचित संरक्षणको अभावमा भग्नावशेषमा परिणत हुँदै गइरहेको छ।
कुनै समय जुन भव्य दरबारबाट ‘खस कुरा’ (नेपाली भाषा) गुन्जिन्थ्यो, आज त्यहाँ भत्किएका ढुङ्गाहरू मात्र चुपचाप सुस्केरा हालिरहेका देखिन्छन्। इतिहासको जीवन्त साक्षीका रूपमा अहिले यहाँ खसहरूको कुलदेवी ‘कनका सुन्दरी गढीमाई भगवती’को मन्दिर मात्र ठिङ्ग उभिएको छ।
विशाल इतिहास र गौरवशाली साम्राज्य
इतिहासका पानाहरू पल्टाउने हो भने खस राज्यका प्रमुख संस्थापक राजा नागराज मानिन्छन्। १२औँ देखि १४औँ शताब्दीसम्म खस मल्ल राजाहरूले यही सिंँजा उपत्यकाबाट एउटा विशाल र शक्तिशाली साम्राज्यको सञ्चालन गरेका थिए।
राजा नागराजबाट सुरु भएको यो साम्राज्य पश्चिममा कुमाऊँ, गढवाल र काँकडा (हाल भारतमा पर्ने) सम्म फैलिएको थियो भने दक्षिणमा तिनाउ नदीसम्म विस्तारित थियो। तत्कालीन खस साम्राज्यको धार्मिक एवं सांस्कृतिक प्रभाव कति बलियो थियो भन्ने कुरा त्यसबेला साम्राज्यभित्र पर्ने प्रख्यात चार धामले स्पष्ट पार्छन्:
१. बद्रीनाथ
२. केदारनाथ
३. छायाँनाथ
४. मुक्तिनाथ
तर, समयको चक्रसँगै १४औँ शताब्दीको अन्त्यतिर खस साम्राज्य कमजोर हुन थाल्यो। राजपरिवारभित्रको आन्तरिक उत्तराधिकार विवाद, फितलो प्रशासनिक संयन्त्र र क्षेत्रीय शक्तिहरूको उदयका कारण यो विशाल राज्य टुक्रिँदै गयो।
अन्ततः खस साम्राज्य बाइसे (२२) र चौबिसे (२४) राज्यहरूमा विभाजित भयो। यससँगै गौरवमय सिंँजाले साम्राज्यको राजधानीका रूपमा आफ्नो राजनीतिक महत्त्व सदाका लागि गुमाउन पुग्यो।
भाषाको जन्मस्थल, राज्यको उपेक्षा
सिंँजा साम्राज्यको भूगोल मात्र विशाल थिएन, यसको भाषिक योगदान अतुलनीय छ। यहाँका चट्टानहरूमा १३औँ शताब्दीका देवनागरी लिपिका अभिलेखहरू भेटिएका छन्, जसलाई नेपाली (खस) भाषाको प्रारम्भिक लिखित प्रमाण मानिन्छ।
त्यसैले सिंँजा केवल एउटा भूगोल मात्र होइन, सिंगो नेपाली भाषाको जन्मस्थल र आमा हो। तर दुःखको कुरा, राज्यको नजरमा यो ऐतिहासिक भूमि सधैँ ओझेलमा पर्यो। लुम्बिनी र पशुपतिनाथ जस्ता धार्मिक क्षेत्रको विकासका लागि अरबौँ-करोडौँ रुपैयाँ बजेट विनियोजन हुँदा, नेपाली पहिचानको आधार स्तम्भ सिंँजामा भने राज्यको लगानी ‘शून्य’ छ।
यसै विभेदप्रति आक्रोश पोख्दै सिंँजाका स्थानीय युवाहरू भन्छन्, ’नेपाली भाषालाई जन्माउने ठाउँ आज आफैं बोल्न नसक्ने अवस्थामा पुगेको छ। यदि आफ्नो पहिचान र इतिहासका लागि हामी आफैं बोलेनौँ भने, अरू कसले बोल्दिन्छ?’
स्थानीय युवाहरूका अनुसार लुम्बिनी वा पशुपतिनाथमा जस्तै सिंँजामा पनि ‘सांस्कृतिक पर्यटन’ को विकास गर्न सके यसले इतिहासको जगेर्ना मात्र गर्ने थिएन, स्थानीय बासिन्दाको आयआर्जन र आर्थिक समृद्धिमा समेत ठूलो टेवा पुर्याउने थियो।
पुरातत्व विभागको आँखा नपरेको सिंँजा
स्थानीय सरकारदेखि संघीय सरकारसम्मको चरम उदासीनताका कारण गौरवमय ‘खस सभ्यता’ नै लोप हुने अवस्थामा पुगेको छ। अचम्म त के छ भने, देशको कला, संस्कृति र इतिहास जोगाउने जिम्मेवारी पाएको पुरातत्व विभागको नजर समेत अहिलेसम्म सिंँजामा पर्न सकेको छैन।
सरकारी तथ्यांक हेर्ने हो भने, गत पाँच आर्थिक वर्षमा सिंँजा दरबार क्षेत्रको संरक्षण वा उत्खननका लागि छुट्टै बजेट समेत विनियोजन गरिएको छैन।
अबको बाटो: के गर्ने?
ऐतिहासिक धरोहरलाई पूर्ण रूपमा सखाप हुनबाट जोगाउन सरकारले तत्काल तीनवटा कदम चाल्नु अपरिहार्य देखिन्छ:
१. दरबार क्षेत्रको पुनर्निर्माण र संरक्षण: भग्नावशेषमा परिणत भएको दरबार क्षेत्र र गढीलाई घेराबार गरी तत्काल संरक्षणको दायरामा ल्याउने।
२. वैज्ञानिक अध्ययन र अभिलेखीकरण: सिंँजामा छरिएर रहेका प्राचीन शिलालेख, गुम्बा र पुरातात्विक सामग्रीहरूको वैज्ञानिक तरिकाले संरक्षण र संवर्द्धन गर्ने।
३. पाठ्यक्रममा समावेश: भावी पुस्तालाई आफ्नो इतिहास सिकाउन विद्यालय तहको पाठ्यक्रममा सिंँजा र खस सभ्यताको इतिहास अनिवार्य रूपमा समावेश गर्ने।
’हामी बोलेनौँ भने सिंँजाको इतिहास कसले बोल्छ?’ यो प्रश्न आज सिंँजावासीको मात्र होइन, आफ्नो भाषा र संस्कृतिप्रति गर्व गर्ने हरेक नेपालीको हो। नेपाली भाषालाई जन्म दिने आमा (सिंँजा उपत्यका र दरबार क्षेत्र) को मुखमा आज सरकारले बेवास्ताको टेप टाँसिदिएको छ।
भाषाकै कारण आज हामी आफूलाई ‘नेपाली’ भनेर चिनाउन भाग्यमानी भएका छौँ, तर त्यही भाषाको आमा आज न्यायको भिख मागिरहेकी छिन्। सिंँजालाई यसरी नै बिर्सिइरहने हो भने, भोलि हामीले आफ्नो इतिहास र पहिचान दुवै गुमाउनुपर्नेछ। सरकार, सिंँजाको यो मौन सुस्केरा कहिले सुन्ने?
