भेद आर्थिक मात्र होइन, सामाजिक र सांस्कृतिक पनि छ । सदियौँदेखि चौधबिसका बासिन्दालाई “पिछडिएको” ठाउँको मानिस भनेर ट्याग लगाइएको छ । उनीहरूले उत्पादन गरेको तरकारीले बजारका भान्सा र होटल भरिन्छ, तर उनीहरूलाई सम्मानजनक मूल्य र सम्मान दुवै दिइँदैन ।
जुम्लाको विकट पातारासी चौधबिस क्षेत्रका किसानहरू सदियौँदेखि एउटा चक्रमा फसेका छन् । बिहान ३ बजे मेघ वर्षा, चिसो हावाहुरी वा गर्मीमा पनि उनीहरू घरबाट निस्किन्छन् । घण्टौँ पैदल हिँडेर जुम्ला बजार पुग्छन्, काँधमा तरकारीको भारी बोकेर । तर बजार पुग्दा उनीहरूलाई स्वागत होइन, हेपाइ र सस्तो मूल्यमा जबरजस्ती बेच्नुपर्ने बाध्यता मात्र मिल्छ ।
चौधबिसका किसानहरू जुम्ला बजारका लागि तरकारीको मुख्य स्रोत हुन् । आलु, काउली, बन्दा, गाजर, सागसब्जी जस्ता मौसमअनुसारका ताजा उत्पादन लिएर आउँछन् । तर बजारका स्थानीय व्यापारी र घरधनीहरूले उनीहरूलाई “गाउँले” भनेर हेप्ने प्रवृत्ति अझै कायम छ । ढोका ढकढकाउँदा पनि नराम्रो दृष्टिले हेर्ने, सस्तो मूल्यमा बार्गेनिङ गर्दा अत्यधिक दबाब दिने, कहिलेकाहीँ त बेच्न नसकेर बासी बनाएर फर्किनुपर्ने अवस्था छ ।
यो विभेद आर्थिक मात्र होइन, सामाजिक र सांस्कृतिक पनि छ । सदियौँदेखि चौधबिसका बासिन्दालाई “पिछडिएको” ठाउँको मानिस भनेर ट्याग लगाइएको छ । उनीहरूले उत्पादन गरेको तरकारीले बजारका भान्सा र होटल भरिन्छ, तर उनीहरूलाई सम्मानजनक मूल्य र सम्मान दुवै दिइँदैन ।
कल्पना गर्नुहोस्, रातको २ बजे उठेर, बच्चालाई सुताएर, श्रीमतीसँगै तरकारीको भारी बोकेर हिँड्न थाल्नु । कच्ची बाटो, खोल्साखोल्सी, पहिरोको जोखिम । वर्षामा भिज्दै, जाडोमा काँप्दै, गर्मीमा पसिना बगाउँदै बजार पुगिन्छ । तर बजारमा पुगेर पनि निश्चितता हुँदैन ।
‘कति दिन त आधा तरकारी बेचेर फर्किनुपर्छ । बाँकी बासी भएर खेर जान्छ,’ स्थानीय किसानहरू भन्छन् । स्थानीय निकायले बजारिकरणको व्यवस्थापन नगर्दा, भण्डारण सुविधाको कमी र बजार व्यवस्थापनको अभावले उनीहरूको मेहनतको मूल्य खोसिँदै छ ।
जुम्ला नगरपालिका वा सम्बन्धित पातारासी गाउँपालिकाले यो विषयलाई गम्भीर रूपमा लिनुपर्ने समय आएको छ । किसान बजारको व्यवस्था गर्नुपर्छ, जहाँ चौधबिसका किसानहरूले छुट्टै र सम्मानजनक ठाउँमा तरकारी बेच्न पाउन् । न्यूनतम समर्थन मूल्य र प्रत्यक्ष खरिद प्रणाली लागू गर्नुपर्छ ।
साथै सडक र यातायात सुधार गरी बिहानै बस वा ट्र्याक्टर सेवा सञ्चालन गर्नुपर्छ । भण्डारण र कोल्ड स्टोर सुविधा उपलब्ध गराउनुपर्छ । बजारका स्थानीय बासिन्दा र व्यापारीहरूलाई किसानप्रतिको सम्मान र निष्पक्ष व्यापारबारे सचेत गराउने जागरण कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ । सहकारीमार्फत सामूहिक बिक्री प्रणालीको विकास गर्नुपर्छ ।
यो समस्या केवल जुम्लाको मात्र होइन, समग्र नेपालका ग्रामीण क्षेत्रको हो । जबसम्म किसानले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य पाउँदैनन्, तबसम्म कृषि क्षेत्रको विकास असम्भव हुन्छ । चौधबिसका किसानहरू कुनै “भीखारी” होइनन्, उनीहरू देशको खाद्य सुरक्षा र स्थानीय अर्थतन्त्रको आधार हुन् ।
जुम्ला बजारले आफूलाई ‘सभ्य’ ठान्छ भने त्यो सभ्यता किसानलाई हेपेर होइन, उनीहरूलाई सम्मान दिएर प्रमाणित गर्नुपर्छ । पालिकाले तत्काल छलफल आयोजना गरी किसान प्रतिनिधि, व्यापारी र सरोकारवालाहरूसँग समन्वय गरेर दीर्घकालीन समाधान निकाल्नुपर्छ ।
अन्त्यमा, बिहान ३ बजेको अँध्यारोमा तरकारीको भारी बोकेर हिँड्ने किसानको पसिनालाई बजारले कहिलेसम्म सस्तोमा किन्ने ? यो पीडा अब सुन्ने र सम्बोधन गर्ने समय हो । चौधबिसका किसानहरूको आवाजलाई बेवास्ता गर्दा जुम्लाको समग्र विकास पनि प्रभावित हुन्छ ।
किसानको मेहनतलाई सम्मान गरौँ, उचित बजार व्यवस्था कायम गरौँ ।
दिप बहादुर बिष्ट
