नेपालमा राजनीतिक प्रतिस्पर्धा वैज्ञानिक प्रतिस्पर्धाभन्दा बलियो छ। यसले युवा पुस्तालाई निराश बनाउँछ, लगानीकर्तालाई सतर्क बनाउँछ र राष्ट्रलाई स्थिरता खोज्न नसक्ने बिन्दुमै पुर्याइदिन्छ।
विश्व विज्ञान, प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको अद्भुत उचाइमा पुगेको छ। पृथ्वीलाई हजारौँ वर्षपछि खतरा पुर्याउन सक्ने क्षुद्र ग्रहहरूको दिशा परिवर्तन कसरी गर्ने भनेर अन्तरिक्ष इन्जिनियरहरूको टोली अनुसन्धान गरिरहेको छ। ऊर्जा उत्पादनदेखि स्वास्थ्य संरचना, शिक्षा, कृषि र वातावरणीय संरक्षणसम्म विश्व अगाडि बढिरहेको छ।
तर यतिबेला नेपाल भने प्राकृतिक स्रोत, मानव क्षमता र भूगोलको सुवर्ण अवसरको उपयोगभन्दा बढी राजनीतिक दल दर्ताको भीडमा आफ्नो मूल्यवान समय, शक्ति र बहस खर्च गर्दैछ। राजनीतिभन्दा माथि विज्ञान, उत्पादन र मानवीय विकासको गति छ, तर नेपालमा राजनीति नै विकासको मुख्य शत्रु बन्ने स्थितिसम्म आइपुगेको देखिन्छ।
नेपाल भूपरिवेष्ठित भए पनि संसारमा दुर्लभ मानिने प्राकृतिक विविधता बोकेको मुलुक हो। तीनवटा भौगोलिक संरचना र फरक–फरक हावापानी एउटै देशभित्र भेटिनु आफैंमा असाधारण विशेषता हो। पहाड, तराई र हिमालको पानी, विशाल नदीहरू, हरियाली वन, प्रशस्तै झरना, जैविक विविधता, हिउँददेखि गर्मीसम्मको सम्पूर्ण मौसमको अनुभव सबै नेपालले उदारतापूर्वक दिएको छ।
यदि मानव स्रोतको सदुपयोग र वैज्ञानिक सोचको प्रयोग सन्तुलित रूपमा भएको भए, नेपालीले विभिन्न मौसमअनुसार अलग–अलग ठाउँमा घर खोज्नु पर्ने बाध्यता नै रहने थिएन, बरु एउटै मुलुकभित्र तीनवटा मौसमको आफ्नै ढङ्गले उपयोग गर्न सकिन्थ्यो।
विश्वले अहिले उत्पादनको मुख्य साधनका रूपमा विज्ञान र प्रविधिलाई केन्द्र बनाइसकेको छ। आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स, रोबोटिक्स, अत्याधुनिक कारखाना, स्मार्ट प्रणाली र उन्नत परिवहनले मानव जीवन सहज, सरल र सुरक्षित बनाइरहेको छ। विश्व प्रतिस्पर्धा अब कति राजनीतिक दल छन् भन्ने आधारमा होइन, कति अनुसन्धान, कति ऊर्जा, कति प्रविधि, कति नवप्रयोग उत्पन्न भयो भन्ने मापदण्डमा चल्छ। तर नेपालमा दलहरूको वृद्धि विज्ञानको उन्नतिभन्दा छिटो भइरहेको छ, जुन आफैंमा गम्भीर विडम्बना हो।
नेपालमा लगातार नयाँ राजनीतिक दल दर्ता हुने क्रम बढ्दो छ। तर ती दल नयाँ वैचारिक प्रयोगका कारण जन्मिएका होइनन्। तिनै पुराना राजनीतिक संस्कारमा अभ्यस्त नेताहरू पद, अवसर र स्वार्थका कारण विभाजित भएर नयाँ नामका दल खोलिरहेका छन्।
मुलुकको समस्या समाधान गर्ने नयाँ दृष्टिकोण नभई पार्टीभित्र स्थान नपाउने डर, व्यक्तिगत महत्वाकांक्षा र पद प्राप्तिको चाहनाले दल खोल्ने प्रवृत्ति बढाएको छ। यसले लोकतान्त्रिक मूल्यभन्दा अवसरवाद र मोलतोलको संस्कारलाई बलियो बनाइदिएको छ।
राजनीति भनेको नीतिको राजा हो। यसको मुख्य तीन आधार आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक हुन्। यी आधारलाई प्रविधि र आधुनिक व्यवस्थासँग जोडेर मात्र राष्ट्र दीर्घकालीन विकासको बाटोमा अघि बढ्न सक्छ। तर नेपालमा राजनीति नीतिको बाटो समातेर विकासतिर होइन, राजनीतिक भागबन्डा, स्वार्थ र दैनिकी विवादमा अल्झिएको छ।
दलको संख्या बढेर लोकतन्त्र बलियो हुँदैन, बरु नेतृत्व र जिम्मेवारी कमजोर हुन्छ। दल दर्ताको बढ्दो भीडले राज्यको प्राथमिकता उल्झिन्छ, स्थिरता कमजोर हुन्छ र विकास नीति अस्थिर हुन्छ।
विश्व अहिले अन्तरिक्ष सुरक्षा, जलवायु संकट समाधान, हरित ऊर्जा, उद्योग, उच्च प्रविधि अनुसन्धान र भविष्यमुखी शिक्षा प्रणालीमा लगानी गर्दैछ। तर नेपालमा राजनीतिक प्रतिस्पर्धा वैज्ञानिक प्रतिस्पर्धाभन्दा बलियो छ। यसले युवा पुस्तालाई निराश बनाउँछ, लगानीकर्तालाई सतर्क बनाउँछ र राष्ट्रलाई स्थिरता खोज्न नसक्ने बिन्दुमै पुर्याइदिन्छ। दल खोल्नु गलत होइन तर विचारविहीन दल, नेतृत्वविहीन दिशा र उत्तरदायित्वविहीन राजनीति गलत हो। यसले विकासभन्दा राजनीतिक विवाद विस्तार गर्छ।
यत्तिकै ठूलो समस्या अर्को पनि छ, राजनीतिक दल दर्ता बढ्नुले मात्र मुलुकको चेतना अभिवृद्धि हुँदैन। पार्टी बढेका कारण मात्र युवा, बुद्धिजीवी, मजदुर, किसान, व्यापारी वा सरोकारवाला समूह राजनीतिक रूपमा सचेत हुँदैनन्। बरु उल्टै दलीयकरण बढेर हरेकले आफूलाई सर्वमान्य नेतृत्व ठान्न थाल्दा राजनीतिक संस्कार झन् विखण्डित हुन्छ।
विचार र मूल्य होइन, पदको दाबी बलियो बन्छ। जब राजनीति चेतनाको आधारमा होइन, दलीय स्वार्थमा उभिन्छ, तब योग्य नेतृत्व पछाडि धकेलिन्छ र साधारण नागरिकको आवाज राजनीतिक भीडमै हरिन्छ।
प्रकृति र स्रोतले भरिएको मुलुक कसरी गरिब बन्न सक्छ? यसको उत्तर प्राकृतिक स्रोतमा होइन, राजनीतिक संस्कारमा भेटिन्छ। जब राजनीति सेवा होइन, व्यापारजस्तो बन्छ, दलहरू बजारमा पसलझैं खुल्न थाल्छन् र नेताहरू ग्राहकझैं नयाँ ठाउँ खोज्न दौडिन्छन्। यस्तो अवस्थामा राष्ट्रको सपना, योजनाको निरन्तरता र नीति सबै जोखिममा पर्छ। दल दर्ता बढ्नु लोकतन्त्रको अभ्यास होइन, वैचारिक शून्यताको प्रमाण बन्छ। स्वार्थका आधारमा खोलिएका दलहरू राष्ट्रको भविष्य होइन, व्यक्तिगत उन्नतिको सिँढी मात्र बन्छन्।
नेपालले आफ्नो सम्भावना जगाउन चाहे राजनीतिक दुरुपयोगको चक्र तोड्नैपर्छ। नयाँ दलको संख्या भन्दा नयाँ सोच आवश्यक छ। पुरानै राजनीतिक चरित्र लिएर नयाँ नाममा दल खोल्दा नेपालको दिशा बदलिँदैन। बदलिनुपर्ने कुरा राजनीतिक मूल्य, पारदर्शिता, उत्तरदायित्व, वैज्ञानिक सोच र विकासमुखी नेतृत्व हो। प्राकृतिक स्रोत, विज्ञान, प्रविधि र मानव क्षमता संयोजन गरेर मात्र मुलुकले समृद्धिको बाटो समात्न सक्छ। त्यो तब सम्भव हुन्छ जब राजनीति राष्ट्रका लागि नेतृत्व गर्ने साधन बन्छ, व्यक्तिगत लाभको व्यापार होइन।
नेपालको राजनीतिक बढ्दो दल दर्ताले दिएको संकेत स्पष्ट छ, राजनीति आफ्नो मूल उद्देश्यबाट टाढा पुगेको छ। अब बदलिनुपर्ने समय यही हो। राष्ट्रले आफ्नो ऊर्जा विज्ञान, शिक्षा, उत्पादन र मूल्यनिर्माणमा लगाउनुपर्छ, अनावश्यक दल दर्ता र राजनीतिक विवादमा होइन। प्रकृतिले दिएको सुवर्ण अवसर राजनीति नामक अव्यवस्थामा हराउन नदिन अब सचेत निर्णय आवश्यक छ। राजनीति सेवा बने राष्ट्र उठ्छ, राजनीति व्यापार बने राष्ट्र चुपचाप डुब्छ।
