प्रेममा असफल भयो, घरबाट हाम्फाल्ने। घर झगडा पर्यो, हाम्फालेर ज्यान दिने। ऋण तिर्न सकेन, घरबाटै हाम्फालेर मर्यो। काम गर्ने क्रममा पनि मजदुरहरू त्यस्ता भवनबाट लड्दा ज्यान गएको छ। जेनजी आन्दोलनमा जलेको हिल्टन होटल भत्काउने क्रम जारी छ। तर, एकदमै जोखिमपूर्ण तरिकाले भवन भत्काइएको अवस्था छ।
कानुनमा स्पष्ट लेखिएको छ, ‘माटो परीक्षण गरेर मात्र भवन बनाउन पाउने।’ निजी, सरकारी वा व्यापारिक भवनकै हकमा यो नियम लागू हुन्छ। माटो कस्तो छ ? कमजोर छ कि घर बनाउन लायक ? सरकारी इञ्जिनियरले जाँच गरेर रिपोर्ट दिएपछि मात्र घर बनाउन पाइन्छ।
तर, भूमाफियाहरूले डाँडाकाँडा सम्याएर, तालपोखरी र खाल्डोमा माटो भरेर बेचिरहेका छन्। रोचक प्रसंग त के भने, सरकारी संयन्त्र वडा कार्यालय र नगरपालिकाले माटो पुरेर घडेरी बनाइएको ठाउँमा पनि भवन बनाउन भटाभट नक्सा पास गरिरहेको छ। यस्तो कमजोर जमिनमा पाँच तलादेखि १९ तलासम्मका घर ठड्याइएका छन्।
त्यो पनि एक आनादेखि पाँच आना जमिनमा। २०७२ वैशाख १२ गते भूकम्प आयो। आफ्नै घरले किचेर धेरैको ज्यान गयो। तीनतिर घरले घेरिएको हुनाले धेरैले भाग्ने मौका नै पाएनन्। जेनजीले भदौ २३ र २४ गते देशव्यापी प्रदर्शन गर्यो। भाटभटेनीमा आगो लगाइयो।
तल आगो झोसिएकोमा माथिल्लो तलामा भएका मानिसहरू भाग्न सकेनन्। जसका कारण उनीहरू त्यहीँ जलेर मरे। डेढ दर्जनभन्दा बढीको मृत्यु भएकोमा कतिपयको अहिलेसम्म पनि शव पहिचान हुन सकेको छैन। उनीहरूको कंकाल मात्र फेला परेको थियो। नक्सालको नारायणचौरस्थित जलेको भाटभटेनी भत्काउन खोज्दा अर्को मानवीय क्षति भयो।
एक जना मजदुरको मृत्यु भयो भने दर्जनौं घाइते भए। भाटभटेनी भत्काउने क्रममा भवन नै व्यक्तिमाथि खसेको थियो। ठूला घरमा रङ लगाउने क्रममा कामदारहरू खसेर मरेको उदाहरण छ। एउटा सरकारी अस्पतालमा रङ लगाउँदै गर्दा डोरी चुँडिएर दुई युवकको ज्यान गएको थियो।
नेकपाका नेता माधवकुमार नेपालका भाइ केही वर्षअघि एउटा होटलको छतबाट हाम्फालेका थिए। उनको निधन भयो। ऋण तिर्न नसक्दा एक व्यापारीले आफ्नै घरको छतबाट हाम्फालेर ज्यान दिएका थिए। पछिल्लो समय अग्ला घर मृत्युको मार्ग बनिरहेका छन्।
प्रेममा असफल भयो, घरबाट हाम्फाल्ने। घर झगडा पर्यो, हाम्फालेर ज्यान दिने। ऋण तिर्न सकेन, घरबाटै हाम्फालेर मर्यो। काम गर्ने क्रममा पनि मजदुरहरू त्यस्ता भवनबाट लड्दा ज्यान गएको छ। जेनजी आन्दोलनमा जलेको हिल्टन होटल भत्काउने क्रम जारी छ। तर, एकदमै जोखिमपूर्ण तरिकाले भवन भत्काइएको अवस्था छ।
मजदुरहरूले आफ्नै ज्यानको बाजी राखेर भवन भत्काइरहेका छन्। उनीहरू त्यहाँबाट खसे भने ‘आय्या’ पनि भन्न पाउँदैनन्। अहिले जताततै जोखिम छ। तीनतिर जोडिएका घरले पहिल्यै जोखिम भएकोमा जेनजी आन्दोलनपछि झनै जोखिम थपिएको छ। आन्दोलनमा जलेका घरहरू जताततै छन्।
सानो भूकम्प आउँदा पनि ती घर ढल्ने सम्भावना अत्यधिक छ। २०७२ सालको भूकम्पमा हल्लिएका, चर्किएका घरहरूमा घरधनीले रङरोगन र टालटुल गरेर बसिरहेका छन्। भाडामा पनि लगाइएका छन्। अपार्टमेन्टको हकमा पनि त्यस्तै हो। घरधनीले आफ्नो कालको पासो आफैं थापिरहेको अवस्था छ।
उपत्यकाभित्र खाली जमिन कहीँ छैन। घरैघर र बाटो मात्र छन्। बिरामी हुँदा एउटा एम्बुलेन्स छिर्न सक्ने बाटो छैन। ट्याक्सीसमेत नछिर्ने बाटोमा आगो लाग्दा दमकल कसरी छिर्ने ? यस्तो ठाउँमा स्थानीय पालिकाले जनतालाई राखिरहेको छ। प्रत्येक घरमा ग्यास र बत्ती छन्। यी दुवै जोखिमपूर्ण वस्तु हुन्, जुन नभई कामै छैन।
तर, कतिखेर ग्यास पड्किन्छ वा बिजुली सर्ट भएर आगलागी हुन्छ, ठेगान छैन। कबाडी गोदाम घना बस्तीभित्र छन्। पेट्रोल पम्प घरहरूको बीचमा छन्। थोरै जमिनमा पेट्रोल पम्प सञ्चालन भएका छन्। ग्यासका डिपो घरघरमा छन्। यसले कुन बेला कुनचाहिँ दुर्घटना निम्त्याउँछ ? भनेर डराएर बाँच्नुपर्ने बाध्यता छ।
केही महिनाअघि वसन्तपुर नजिकै रहेको एक मन्दिरछेउको गोदाममा आगलागी भयो। त्यो आगो मन्दिरसम्म पुग्यो। महानगरलाई सो आगो नियन्त्रणमा लिन हम्मेहम्मे पर्यो। उपत्यकामा दैनिक सवारी दुर्घटनामा परेर दिनहुँ दर्जनभन्दा बढीको ज्यान जान्छ। देशभरको तथ्यांक हेर्ने हो भने सवारी दुर्घटनामा ज्यान गुमाउनेको संख्या उच्च छ।
पहाडमा मानिसहरू घाँस काट्न जाँदा भीरबाट खसेर वा खोलाले बगाएर मर्थे। मधेशमा सर्पले टोकेर धेरैको ज्यान जान्थ्यो। तर, अहिले मधेश र पहाडभन्दा पनि उपत्यका जोखिमपूर्ण बनेको छ। यहाँ छिसिक्क मात्र केही भयो भने धेरै मानवीय र भौतिक क्षति हुन सक्छ।
किनकि अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल यहीँ छ। इन्धनको डिपो पनि उपत्यकामै छ। जताततै घर र अग्ला भवन छन्। उपत्यका अव्यवस्थित सहर बनेको छ। जसका कारण यसले जोखिम निम्त्याएको छ। काठमाडौं महानगरका तत्कालीन मेयर पी.एल. सिंहले आफ्नो नगर क्षेत्रभित्र प्लानिङ गर्न रोकेका थिए।
जथाभावी जग्गा प्लानिङ गर्दा उपत्यका अस्तव्यस्त हुन्छ, गाउँ रित्तिन्छ भन्ने उनको धारणा थियो। तर, उनी हटेर केशव स्थापित आउनेबित्तिकै भूमाफियाहरूको दिन खुल्यो। स्थापितले व्यक्तिगत स्वार्थ हेरेर धमाधम जग्गा प्लानिङका अनुमति दिए। भूमाफियाले एक हजार रुपैयाँमा बिक्री नहुने जग्गा टुक्राटुक्रा पारेर आनाकै लाखौंमा बेचे।
जग्गाको भाउ महँगो भएपछि सरकारी, सार्वजनिक, गुठी, डाँडाकाँडा, खोलानाला सबै सकाइयो। सरकारी सम्पत्ति भूमाफियालाई देख्नै नहुने। काठमाडौंमा कतिबेला के हुन्छ ? थाहा हुँदैन। घरभित्र बसे पनि सुख छैन, बाहिर गए पनि। घरभित्र बस्यो, कतिबेला भूकम्प आउँछ थाहा हुँदैन।
ग्यास पड्केर र बिजुली सर्ट भएर कतिबेला अकालमा ज्यान फाल्नुपर्छ, टुंगो छैन। बाहिर निस्कियो, गाडीले हानेर मार्छ। काठमाडौं एकदमै जोखिमपूर्ण ठाउँ बन्यो। २०७९ वैशाख ३० गते स्थानीय तहको निर्वाचन भयो। काठमाडौंको मेयरमा बालेन साह निर्वाचित भए। उनी पेशाले इञ्जिनियर हुन्।
तर, उनी काठमाडौंलाई व्यवस्थित सहर बनाउन चुके। काम गर्न क्षमता नभएका उनी अहिले प्रधानमन्त्री बन्ने दौडमा छन्। उनले मेयरमा निर्वाचित भएपछि के गरे ? फेसबुकमा भड्काउपूर्ण स्ट्याटस लेखे, बसे। आफ्नै नगरभित्रको ऐतिहासिक सम्पदा सिंहदरबार जलाउँछु भनेर चेतावनी दिए।
आज वास्तवमै सिंहदरबार जलेको छ। यस्तो व्यक्ति प्रधानमन्त्री भयो भने देशको अवस्था के हुन्छ ? उनी लागूऔषध सेवन गर्छन् भनिन्छ। एउटै पार्टीमा सहकारी ठग, लागूऔषध सेवनकर्ता र सरकारी सम्पत्तिको दोहनकर्ता। देश सकाउनलाई योभन्दा अरू के नै चाहियो। मानिसलाई अकालमा ज्यान फाल्नु छ भने उपत्यकाभित्र बसौं।
मानिसको जीवन एक जुनीको हो। मरेपछि जन्मिएको इतिहास छैन। त्यसैले आफ्नो ज्यानसँग ख्यालख्याल नगरौं। यो जोखिमपूर्ण स्थल छोड्दै जाऔं। नत्र ज्यान नै खतरामा पर्न सक्छ। किनकि सरकारले ज्यानको सुरक्षा गरिदिन्छ भनेर कसैले कल्पना गरे हुन्छ। आफ्नो ज्यानको सुरक्षा आफैंले गर्ने हो।
आफू पनि बचौं, आफ्नो परिवार पनि बचौं। उपत्यकामै बस्नुपर्छ भन्ने छैन। त्यसैले जनता सचेत होऔं। भनिन्छ नि, ‘आफू रहे मात्र संसार रहन्छ।’
