सोमबार, ७ मंसिर, २०८३

हतियारको दमनभन्दा सांस्कृतिक दमन हजारौँ गुणा खतरनाक

हतियारको शासन अन्त्य गर्न विद्रोह पर्याप्त हुन सक्छ, तर सांस्कृतिक दासता अन्त्य गर्न चेतना, शिक्षा, तर्क, समानता र निरन्तर सामाजिक आन्दोलन आवश्यक हुन्छ। हाम्रो संघर्ष केवल सत्ता बदल्ने संघर्ष होइन।

हतियारले गरेको दमनले मानिसको शरीरलाई चोट पुर्‍याउँछ, तर सांस्कृतिक दमनले मानिसको सोच, चेतना, आत्मसम्मान, पहिचान र पुस्तौँको भविष्यलाई नै कैद गर्छ। हतियारको घाउ देखिन्छ, उपचार गर्न सकिन्छ; तर संस्कृतिको नाममा थोपरिएको विभेद, अन्धविश्वास र हीनभावना मानिसको मनभित्र गाडिन्छ, जसलाई उसले कहिलेकाहीँ दमन होइन, आफ्नै भाग्य ठान्न थाल्छ।

यही कारण सांस्कृतिक दमन अझ भयावह हुन्छ।

सांस्कृतिक दमन कसरी हुन्छ? केही उदाहरणबाट बुझौँ

१. जातीय विभेदलाई संस्कार र परम्परा बनाउनु

कसैलाई जन्मकै आधारमा ठूलो र कसैलाई सानो मान्नु, पानी छोएको निहुँमा अपवित्र ठान्नु, मन्दिर प्रवेश रोक्नु, अन्तरजातीय विवाहलाई अपराधजस्तो व्यवहार गर्नु—यी सबै सांस्कृतिक दमनका रूप हुन्।

जब एउटा बालकले जन्मँदै आफू अरूभन्दा तल्लो जातको हो भन्ने सुन्दै हुर्कन्छ, उसलाई केवल विभेद गरिएको हुँदैन; उसको आत्मविश्वास, सपना र आत्मसम्मानमाथि पनि आक्रमण गरिएको हुन्छ। अझ खतरनाक कुरा, उसले पछि त्यही विभेदलाई आफ्नो नियति स्वीकार गर्न थाल्छ।

२. महिलामाथिको दमनलाई संस्कारको नाम दिनु

छोरीलाई पढ्नुभन्दा घरको काम सिक्नुपर्छ, महिलाले पुरुषको आदेश मान्नुपर्छ, छोरीको स्वतन्त्र निर्णय परिवारको इज्जतसँग जोडिनुपर्छ, महिलाले अन्याय सहनु नै असल चरित्र हो भन्ने सोच समाजमा स्थापित गरिन्छ।

यस्तो अवस्थामा महिलालाई हतियार देखाएर नियन्त्रण गर्नुपर्दैन। संस्कार, लाज, इज्जत र परम्पराको नाममा उसको स्वतन्त्रता खोसिन्छ। उसले आफ्नो अधिकार माग्दा समाजले उल्टै उसलाई गलत ठहर गर्छ।

३. अन्धविश्वासलाई सत्य र प्रश्नलाई अपराध बनाउनु

कुनै रोग लाग्दा उपचारभन्दा धामीझाँक्रीको भर पर्नु, छाउपडीलाई देवताको डर देखाएर स्वीकार गर्नु, ग्रहदशा र भाग्यका नाममा मानिसको श्रम तथा विवेकलाई कमजोर बनाउनु, प्रश्न गर्ने मानिसलाई पापी वा धर्मविरोधी ठहर गर्नु पनि चेतनामाथिको दमन हो।

जब मानिसले प्रश्न गर्न छोड्छ, तब उसले आफ्नो शोषणको कारण खोज्न पनि छोड्छ। अनि शोषण गर्नेहरूलाई दमन गर्न हतियार चाहिँदैन, मानिस आफैँ आफ्नो बन्धनको रक्षक बन्न पुग्छ।

४. गरिबी र शोषणलाई भाग्यको खेल बनाउनु

कसैले पुस्तौँदेखि गरिबी भोगिरहेको छ भने ‘भाग्यमा यस्तै लेखिएको थियो’, ‘पछिल्लो जन्मको कर्म हो’, ‘भगवानले दिएको दुःख हो’ भनेर बुझाउनु; तर उसको गरिबीको वास्तविक कारण भूमि, श्रम, अवसर, शिक्षा र स्रोतसाधनमाथिको असमान पहुँच हो भन्ने कुरा लुकाउनु पनि सांस्कृतिक दमनको एउटा रूप हो।

यसले मानिसलाई आफ्नो अवस्था परिवर्तन गर्न सङ्घर्ष गर्नुभन्दा दुःख सहन सिकाउँछ। अधिकार माग्नुपर्ने मानिसलाई भाग्य स्वीकार गर्न सिकाइन्छ।

५. आफ्नै पहिचानप्रति घृणा पैदा गर्नु

कुनै समुदायको भाषा, भेषभूषा, संस्कृति, इतिहास, पेशा वा पहिचानलाई हेप्नु; आफ्नै समुदायको नाम भन्न लाज लाग्ने वातावरण बनाउनु; अरूको संस्कृति श्रेष्ठ र आफ्नो संस्कृति निकृष्ट ठान्न बाध्य पार्नु पनि सांस्कृतिक दमन हो।

जब मानिसले आफ्नो पहिचानप्रति गर्व गर्न छोड्छ, तब उसको अस्तित्वमाथि बाहिरबाट गरिएको आक्रमणभन्दा भित्रै पैदा भएको हीनभावना बढी शक्तिशाली बन्न सक्छ।

सांस्कृतिक दमनको सबैभन्दा खतरनाक पक्ष ।

हतियारको दमन गर्ने शासक देखिन्छ। त्यसको विरोध गर्न मानिस जुट्न सक्छ, विद्रोह गर्न सक्छ, प्रतिरोध गर्न सक्छ।

तर सांस्कृतिक दमनले मानिसको मस्तिष्कमै शासक बसालिदिन्छ।

० उसलाई अन्याय सहनु नै धर्म हो भनेर सिकाइन्छ।

० अधिकार माग्नु घमण्ड हो भनेर सिकाइन्छ।

० विद्रोह गर्नु संस्कारविरोधी काम हो भनेर सिकाइन्छ।

० विभेदलाई परम्परा भनिन्छ।

० शोषणलाई भाग्य भनिन्छ।

० मौनतालाई सद्गुण भनिन्छ।

र गुलामीलाई संस्कार भनेर सम्मान गर्न सिकाइन्छ।

त्यसपछि मानिस आफ्नो स्वतन्त्रता खोसिएको थाहा नपाई स्वतन्त्रताको विरोध गर्न थाल्छ। यही नै सांस्कृतिक दमनको सबैभन्दा ठूलो सफलता हो।

अब समाजले के बुझ्नुपर्छ?

संस्कृति भनेको मानव जीवनलाई सुन्दर बनाउने मूल्य, सिर्जना, ज्ञान, सहअस्तित्व, प्रेम, कला, श्रम र मानवीय सम्बन्ध हो। तर कुनै संस्कार वा परम्पराले मानिसको सम्मान खोस्छ, समानता नकार्छ, स्वतन्त्रता बन्द गर्छ र एउटा समुदायलाई अर्को समुदायभन्दा तल राख्छ भने त्यसलाई संस्कृतिको नाममा बचाउन सकिँदैन।

परम्परा पुरानो हुँदैमा सही हुँदैन, संस्कार प्रचलित हुँदैमा न्यायपूर्ण हुँदैन, र बहुसंख्यकले स्वीकार गर्दैमा विभेद मानवता हुँदैन।

समाज परिवर्तन गर्न सडकमा उठेको आवाज मात्र पर्याप्त हुँदैन; मानिसको सोचभित्र बसेको डर, अन्धविश्वास, जातीय अहंकार, पितृसत्ता र हीनभावना पनि बदल्नुपर्छ। राजनीतिक परिवर्तनले शासन बदल्न सक्छ, तर सांस्कृतिक परिवर्तनले मानिसको चेतना बदल्छ।

हतियारले मानिसलाई केही समय डराएर झुकाउन सक्छ, तर सांस्कृतिक दमनले मानिसलाई जीवनभर झुकेर बस्न सिकाउन सक्छ। हतियारको शासन अन्त्य गर्न विद्रोह पर्याप्त हुन सक्छ, तर सांस्कृतिक दासता अन्त्य गर्न चेतना, शिक्षा, तर्क, समानता र निरन्तर सामाजिक आन्दोलन आवश्यक हुन्छ।

त्यसैले हाम्रो संघर्ष केवल सत्ता बदल्ने संघर्ष होइन; मानिसको सोच बदल्ने संघर्ष पनि हो। केवल शासनको मुहार फेर्ने होइन, समाजको चेतना फेर्ने आन्दोलन हो।

किनकि मानिसलाई बाँध्ने सबैभन्दा बलियो साङ्लो फलामको हुँदैन, कहिलेकाहीँ त्यो उसको मन, विश्वास र संस्कारभित्र लुकेको हुन्छ।

प्रकाशित :

प्रतिक्रिया दिनुहोस्

प्रकाशित :

प्रतिक्रिया दिनुहोस्

सम्बन्धित समाचार

सम्बन्धित समाचार

सम्बन्धित समाचार

ताजा समाचार