अहिले जुम्लाका बगैँचामा स्याउ टिप्ने तयारी चलिरहेको छ। कतै स्याउ परिपक्व भइसकेको छ, कतै अझै केही दिन पर्खनुपर्ने अवस्था छ। यही फरकलाई बुझेर स्याउ बजार पठाउनुपर्ने कृषि प्राविधिकहरूको आग्रह छ। ‘स्याउ निर्यात रोकिएको’ भन्दा ‘काँचो स्याउ रोकिएको’ बुझ्नुपर्ने सन्देश उनीहरूले दिइरहेका छन्। गुणस्तरीय स्याउलाई भने बाटो खुला छ।
जुम्लाका स्याउ बगैँचामा अहिले किसानको व्यस्तता बढेको छ। केही बगैँचाको स्याउ बजार लसन तयार भइसकेको छ। केही बगैँचाका स्याउ अझै रूखमै परिपक्व हुने प्रतीक्षामा छन्। बगैँचाभरि राताम्मे हुँदै गरेका स्याउ देखिन थालेसँगै व्यापारीहरू पनि गाउँ गाउँ पुग्न थालेका छन्। किसानका लागि यो वर्षभरि गरेको मेहनतको प्रतिफल हात पार्ने समय हो भने व्यापारीका लागि बजार खोज्ने समय। तर यसपटक जुम्लामा स्याउ टिप्ने र जिल्ला बाहिर पठाउने विषय किसान र व्यापारीबीचको कारोबारमा सीमित छैन। स्याउ पाकेको छ कि छैन, त्यसको गुणस्तर कस्तो छ र बजारमा पुगेपछि त्यसले ‘जुम्लाको स्याउ’को पहिचान जोगाउन सक्छ कि सक्दैन भन्ने विषय पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण बनेको छ।
जुम्लाको स्याउ निर्यातको समय सुरु भइसकेको कृषि विज्ञहरू बताउँछन्। तर जिल्लाका सबै भूभागमा स्याउ एकै समयमा पाक्दैन। भूगोल, उचाइ, हावापानी र स्याउका जातअनुसार परिपक्व हुने समय फरक फरक हुन्छ। तिला गाउँपालिकाको रारा क्षेत्रको तल्लो भूभागमा पाक्न थालेको स्याउ र त्यही क्षेत्रको माथिल्लो लेकाली भूभागमा रहेको स्याउ एउटै समयमा बजार पठाउन मिल्दैन। पातारासी, गुठीचौर, चन्दननाथ, तातोपानी, तिला, सिंजा, हिमालगायतका विभिन्न भूभागमा पनि यही फरकपन देखिन्छ। त्यसैले जिल्लाले ‘सबै स्याउ अहिले नै टिप्ने’ भन्दा ‘पाकेको स्याउ मात्रै बजार पठाउने’ नीतिलाई प्राथमिकतामा राखेको छ।
कृषि विकास कार्यालयका निवर्तमान कार्यालय प्रमुख रामभक्त अधिकारीका अनुसार अहिलेको मुख्य उद्देश्य स्याउ निर्यात रोक्नु होइन, काँचो स्याउको निर्यात रोक्नु हो। उनका अनुसार परिपक्व र गुणस्तरीय स्याउलाई प्राविधिक परीक्षणपछि बजार पठाउन कुनै रोकावट छैन। तर काँचो स्याउ बाहिर गएर ‘जुम्लाको स्याउ’का रूपमा बिक्री हुँदा त्यसले उपभोक्ताको विश्वासमा असर पार्न सक्छ। एकपटक उपभोक्ताले जुम्लाको नाममा किनेको स्याउ काँचो, अमिलो वा कम गुणस्तरको भेटेमा त्यसको असर एउटा किसान वा एउटा व्यापारीमा मात्र पर्दैन, पूरै जिल्लाको स्याउको ब्रान्डमा पर्न सक्छ।
यही कारण अहिले जुम्लामा काँचो स्याउ बाहिर जान नदिने अभियान सञ्चालन भइरहेको छ। कृषि प्राविधिकहरू किसानका बगैँचामा पुगिरहेका छन्। व्यापारीसँग अन्तरक्रिया भइरहेको छ। किसानलाई स्याउ परिपक्व भइसकेपछि टिप्न आग्रह गरिएको छ। व्यापारीलाई पनि काँचो स्याउ खरिद नगर्न भनिएको छ। स्थानीय तहका कृषि विकास शाखा, जिल्ला प्रशासन, जिल्ला प्रहरी, जिल्ला समन्वय समिति तथा अन्य सरोकारवाला निकायहरूलाई समेत यस अभियानमा जोडिएको छ। उद्देश्य एउटै छ, जुम्लाबाट बाहिर जाने स्याउ गुणस्तरीय होस् र ‘जुम्लाको स्याउ’ भन्ने नाम उपभोक्ताका लागि विश्वासको पर्याय बनोस्।
काँचो स्याउ निर्यात रोक्ने अभियान कागजमा मात्र सीमित छैन भन्ने उदाहरण रारा प्रहरी चौकी नजिकै रोकिएको एउटा स्याउ बोकेको गाडीले देखाएको छ। कृषि प्राविधिकको परीक्षण र सिफारिसबिना जुम्लाबाट बाहिर लैजान खोजिएको स्याउ रारा क्षेत्रमा जाँचका क्रममा रोकिएको थियो। जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा भएको निर्णयअनुसार गरिएको जाँचमा उक्त स्याउ परिपक्व नभएको पाइएपछि तत्काल बाहिर लैजान नदिई स्टोरेजमा राखिएको अधिकारीले बताएका छन्।
यो घटनालाई कृषि कार्यालयले किसान वा व्यापारीलाई दुःख दिने नियतका रूपमा भन्दा पनि गुणस्तर कायम गर्ने प्रयासका रूपमा व्याख्या गरेको छ। अधिकारीका अनुसार उक्त स्याउमा आवश्यक मात्रामा गुलियोपना अर्थात् परिपक्वता देखिएपछि प्राविधिक परीक्षण गरेर छाड्न सकिनेछ। यसको अर्थ स्याउ जाँचमा रोकिएपछि सधैँका लागि रोकिँदैन। बरु स्याउ परिपक्व हुन बाँकी रहेछ भने केही समय पर्खिने र आवश्यक मापदण्ड पूरा भएपछि बजार पठाउने व्यवस्था गरिएको छ।
जुम्लाको स्याउमा परिपक्वता जाँच गर्न अहिले प्राविधिकसँग रिफ्र्याक्ट्रोमिटर पनि उपलब्ध छ। यो उपकरणले स्याउमा रहेको घुलनशील पदार्थ तथा गुलियोपनको स्तर मापन गर्न सहयोग गर्छ। कृषि कार्यालयका अनुसार सामान्यतया रिफ्र्याक्ट्रोमिटरमा ११–१२ भन्दा माथिको मान आएमा स्याउ बजारका लागि उपयुक्त हुने आधार मानिएको छ। यद्यपि एउटा अंकका आधारमा मात्र स्याउको गुणस्तर निर्धारण गरिँदैन। स्याउको रङ, आकार, स्वाद, बियाँको अवस्था र समग्र परिपक्वतालाई पनि प्राविधिकले हेर्ने गरेका छन्।
बगैँचामा पुग्ने कृषि प्राविधिकले स्याउ हेरेर मात्र निर्णय गर्दैनन्। स्याउको रङ आएको छ कि छैन, आकार र विकास पर्याप्त भएको छ कि छैन, खाँदा स्वाद कस्तो छ र काटेर हेर्दा बियाँको अवस्था कस्तो छ भन्ने पनि परीक्षण गरिन्छ। त्यससँगै रिफ्र्याक्ट्रोमिटरबाट गुलियोपनको स्तर मापन गरिन्छ। यी आधारहरू पूरा भएपछि सम्बन्धित पालिकाको कृषि विकास शाखाले सिफारिस गर्ने व्यवस्था मिलाइएको प्रमुख अधिकारीले जानकारी दिए।
जुम्लाको स्याउलाई एउटै मापदण्डमा हेर्न नसकिने अर्को महत्वपूर्ण कारण यसको विविधता हो। जिल्लामा विभिन्न जातका स्याउ उत्पादन हुन्छन् र सबै जात एउटै समयमा पाक्दैनन्। राराको उदाहरण दिँदै अधिकारीले तल्लो भूभाग र लेकाली क्षेत्रमा लगाइएका स्याउ परिपक्व हुने समय फरक हुने बताए। उनले भने, ‘त्यसमाथि एउटै भूभागमा पनि गाला, फुजीलगायत विभिन्न जातका स्याउ भएकाले तिनको पाक्ने समय फरक हुन्छ।’
‘गाला जातको स्याउ तुलनात्मक रूपमा चाँडो पाक्न सक्छ भने फुजीलाई अझ बढी समय लाग्न सक्छ। त्यसैले ‘जुम्लाबाट स्याउ निर्यात सुरु भयो’ भन्ने समाचार वा सूचना बाहिरिएपछि सबै किसानले एकैपटक स्याउ टिप्न थाल्नु उचित हुँदैन। किसानले आफ्नो बगैँचाको भूगोल, जात र स्याउको वास्तविक अवस्थालाई ध्यान दिनुपर्छ। कृषि प्राविधिकले परीक्षण गरेर परिपक्व भएको प्रमाणित गरेको स्याउ भने अहिले पनि बजार पठाउन सकिन्छ,’ उनले थपे।
जुम्लामा केही यस्ता जात पनि छन्, जसलाई स्थानीय रूपमा साउनमै पाक्ने स्याउका रूपमा चिनिन्छ। चकलेटी स्याउलगायत प्रारम्भिक रूपमा पाक्ने जातका स्याउलाई आवश्यक मापदण्ड पूरा भएमा पहिले नै बजार पठाउन सकिन्छ। त्यस्ता स्याउलाई सबै स्याउसँग एउटै तराजुमा राखेर रोक्नु अभियानको उद्देश्य होइन। अधिकारीका अनुसार कृषि प्राविधिकको परीक्षणमा परिपक्व देखिएको स्याउलाई विगतमा पनि रोकिएको छैन र अहिले पनि रोकिँदैन।
समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब पाकेको स्याउको नाममा काँचो स्याउ मिसाइन्छ। एउटै कार्टुनमा पाकेको र नपाकेको स्याउ मिसाउने, राम्रो जातको नाममा अर्को जातको स्याउ राख्ने वा हरियो तथा काँचो स्याउ बजार पठाउने प्रवृत्तिले समग्र उत्पादनको प्रतिष्ठामाथि असर पार्न सक्छ। यही कारण गुणस्तर परीक्षणलाई अहिले कडाइका साथ अघि बढाइएको हो।
जुम्लाको स्याउ बजारको अर्को विशेषता यहाँका धेरै किसान आफै उत्पादक र व्यापारी पनि हुनु हो। बगैँचामा स्याउ फलाउने किसानले नै बजार खोज्ने, व्यापारीसँग मूल्य निर्धारण गर्ने र कतिपय अवस्थामा आफै स्याउ बाहिर पठाउने गरेका छन्। यस्तो अवस्थामा गुणस्तरको जिम्मेवारी किसान र व्यापारी दुवैमा आउँछ।
कृषि विकास कार्यालयका अनुसार किसान वा व्यापारीले बोलाएमा कृषि प्राविधिक बगैँचामा पुग्ने प्रयास गरिरहेका छन्। जिल्लाका आठवटै स्थानीय तहका कृषि विकास शाखामा कार्यरत प्राविधिकलाई परिचालन गरिएको छ। उनीहरूको हातमा रिफ्र्याक्ट्रोमिटरसमेत उपलब्ध छ। किसानले स्याउ परीक्षण गराउन चाहेमा प्राविधिक बोलाउन सक्छन्। परीक्षणबाट स्याउ बजार पठाउन योग्य देखिएपछि सम्बन्धित प्रक्रियाअनुसार सिफारिस लिन सकिने व्यवस्था छ।
यसले किसानलाई एउटा महत्वपूर्ण सन्देश पनि दिएको छ, स्याउ टिप्ने निर्णय अनुमानका भरमा होइन, प्राविधिक परीक्षणका आधारमा गर्नुपर्छ। किसानले एक–दुई दिनअघि टिप्दा बजारमा छिटो पुग्न सक्छ, तर त्यसबाट मूल्य र दीर्घकालीन बजार दुवै गुम्न सक्छ। अर्कोतर्फ केही दिन पर्खेर स्याउमा पर्याप्त गुलियोपन, रङ र स्वाद विकास भएपछि बजार पठाउन सके किसानले राम्रो मूल्य पाउने सम्भावना बढ्छ र उपभोक्ताको विश्वास पनि कायम रहन्छ।
स्याउ उत्पादनमा जुम्लाको आफ्नै पहिचान छ। यहाँको भूगोल, हावापानी र परम्परागत उत्पादन प्रणालीका कारण जुम्लाको स्याउले देशका विभिन्न बजारमा छुट्टै नाम बनाएको छ। यही नाम अहिले किसानका लागि आर्थिक सम्भावनाको आधार पनि बनेको छ। तर नाम ठूलो हुँदै जाँदा चुनौती पनि बढ्छ। ‘जुम्लाको स्याउ’ भनेर बजारमा जाने हरेक कार्टुनले त्यस नामको प्रतिनिधित्व गर्छ।
अधिकारीका अनुसार कहिलेकाहीँ जुम्लाको नाममा अन्य जिल्लाको स्याउ पनि बजारमा पुग्ने गरेको गुनासो छ। कालिकोट, हुम्ला, मुगु, डोल्पालगायत कर्णालीका विभिन्न जिल्लामा पनि स्याउ उत्पादन हुन्छ। ती जिल्लाको स्याउ आफ्नै पहिचानसहित बजारमा जानु स्वाभाविक हो। तर जुम्लाको नाममा काँचो वा अन्य क्षेत्रको स्याउ मिसाएर बजारमा पठाइएमा त्यसको असर जुम्लाको ब्रान्डमा पर्न सक्छ।
किसान र व्यापारीलाई कृषि विकास कार्यालयले पटक पटक यही विषयमा सचेत गराइरहेको छ। अहिले कमसल स्याउ पठाएर तत्काल केही आम्दानी गर्नुभन्दा भविष्यमा उपभोक्ताले फोन गरेर जुम्लाको स्याउ माग्ने अवस्था सिर्जना गर्नु ठूलो उपलब्धि हुने अधिकारीको भनाइ छ। बजारमा ‘जुम्लाको स्याउ’ भनेर छुट्टै खोजी हुन थालेमा किसानले बिचौलियामार्फत मात्र होइन, आफ्नै ग्राहकसँग प्रत्यक्ष कारोबार गर्ने अवस्था बन्न सक्छ।
उनले भने, ‘यो अभियानको दीर्घकालीन सोच पनि यही हो। आज सडकमा गाडी रोकेर काँचो स्याउ जाँच गर्नु मात्रै लक्ष्य होइन। भोलि जुम्लाको किसानले बगैँचामा उत्पादन गरेको गुणस्तरीय स्याउका लागि देशका विभिन्न ठाउँबाट ग्राहकले फोन गरून्, निश्चित परिमाणमा स्याउ माग गरून् र ‘जुम्लाको स्याउ’ भन्ने नाम आफैँमा गुणस्तरको परिचय बनोस् भन्ने अपेक्षा छ।’
उनका अनुसार किसानका लागि स्याउ वर्षभरि गरेको श्रमको प्रतिफल हो। बगैँचा व्यवस्थापन, मलजल, काँटछाँट, रोग कीरा नियन्त्रणदेखि उत्पादनसम्म किसानले ठूलो मेहनत गरेका हुन्छन्। स्याउ बजार पठाउने समय नजिकिँदा किसानमा आम्दानीको अपेक्षा हुनु स्वाभाविक हो। त्यसैले काँचो स्याउ नलिन आग्रह गर्दा किसानले आफ्नो उत्पादन बेच्न नपाउने अवस्था सिर्जना नहोस् भन्नेमा पनि ध्यान दिन आवश्यक छ।
यही कारण कृषि कार्यालयले परिपक्व स्याउमा रोक नलगाउने स्पष्ट गरेको छ। प्राविधिक परीक्षणमा बजारका लागि उपयुक्त देखिएको स्याउलाई निर्यात गर्न सकिन्छ। रोकावट काँचो, अपरिपक्व वा गुणस्तर नपुगेको स्याउमा हो। यसले किसान र व्यापारी दुवैलाई स्पष्ट सन्देश दिएको छ, मापदण्ड पूरा गरौँ, सिफारिस लिऔँ र बजारमा पठाऔँ।
कृषि प्राविधिकको सिफारिसको व्यवस्था पनि यही उद्देश्यले गरिएको हो। किसानले बगैँचामा स्याउ तयार भएको दाबी गर्ने र व्यापारीले त्यसलाई खरिद गर्ने पुरानो प्रक्रियालाई अब प्राविधिक परीक्षणसँग जोडिएको छ। यसले भविष्यमा स्याउको गुणस्तर, परिमाण र स्रोत पहिचान गर्न पनि सहयोग पुग्न सक्छ।
जुम्लामा सुरु भएको काँचो स्याउ रोक्ने अभियान अहिले जुम्लाको सीमाभन्दा बाहिरको विषय पनि बनेको छ। कर्णालीका अन्य जिल्लामा पनि स्याउ उत्पादन हुने भएकाले सिंगो क्षेत्रको स्याउ ब्रान्ड विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ। कृषि कार्यालयले कालिकोटका सम्बन्धित निकायसँग समन्वयका लागि पत्राचार गरेको जनाएको छ। मुगु, हुम्ला र डोल्पालगायतका जिल्लामा पनि गुणस्तरीय स्याउ बजारमा पठाउने विषयमा समन्वय भइरहेको छ।
कर्णालीका विभिन्न जिल्लाको स्याउलाई एउटै क्षेत्रीय ब्रान्डको रूपमा विकास गर्न सके किसानका लागि ठूलो बजार सिर्जना हुन सक्छ। तर त्यसका लागि पहिलो शर्त गुणस्तर हो। एउटा जिल्लाको खराब उत्पादनले अर्को जिल्लाको राम्रो उत्पादनलाई पनि असर पार्न सक्छ। त्यसैले कर्णालीबाट बाहिर जाने स्याउको गुणस्तरमा साझा प्रतिबद्धता आवश्यक छ।
अहिले जिल्ला प्रशासन कार्यालय, जिल्ला प्रहरी कार्यालय, जिल्ला समन्वय समिति, कृषि कार्यालय, स्थानीय तहका कृषि प्राविधिक, किसान, व्यापारी तथा सञ्चारमाध्यम सबैलाई अभियानमा जोड्ने प्रयास गरिएको छ। रातारात लुकीछिपी काँचो स्याउ बाहिर लैजाने प्रवृत्तिलाई नियन्त्रण गर्न सबै निकायबीच समन्वय आवश्यक रहेको अधिकारीहरूको भनाइ छ।
कृषि कार्यालयको दृष्टिमा अहिलेको अभियान रोकथाम मात्र होइन, बजार निर्माणको अभियान पनि हो। राम्रो स्याउ उत्पादन गरेर विश्वसनीय बजारमा पुर्याउन सके किसानले बिचौलियाको भरमा मात्र बस्नुपर्ने अवस्था कम हुन सक्छ। उपभोक्ताले जुम्लाको स्याउप्रति विश्वास गर्न थालेपछि फोन, अनलाइन वा अन्य माध्यमबाट प्रत्यक्ष माग सिर्जना हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा किसानको उत्पादनले बजार खोज्नुपर्ने होइन, बजारले किसानको उत्पादन खोज्ने अवस्था आउँछ।
जुम्लाको स्याउ बगैँचाबाट सडकमा निस्कँदा त्यससँग किसानको वर्षभरको मेहनत मात्र बाहिरिँदैन, एउटा जिल्लाको नाम पनि बाहिरिन्छ। एउटा कार्टुनमा राखिएको प्रत्येक स्याउले जुम्लाको प्रतिनिधित्व गर्छ। त्यसैले स्याउ पाकेको छ कि छैन भन्ने प्रश्न सामान्य प्राविधिक प्रश्नजस्तो देखिए पनि यसको सम्बन्ध किसानको आम्दानी, व्यापारीको व्यवसाय, उपभोक्ताको विश्वास र जिल्लाको ब्रान्डसँग जोडिएको छ।
अहिले जुम्लाका बगैँचामा स्याउ टिप्ने तयारी चलिरहेको छ। कतै स्याउ परिपक्व भइसकेको छ, कतै अझै केही दिन पर्खनुपर्ने अवस्था छ। यही फरकलाई बुझेर स्याउ बजार पठाउनुपर्ने कृषि प्राविधिकहरूको आग्रह छ। ‘स्याउ निर्यात रोकिएको’ भन्दा ‘काँचो स्याउ रोकिएको’ बुझ्नुपर्ने सन्देश उनीहरूले दिइरहेका छन्। गुणस्तरीय स्याउलाई भने बाटो खुला छ।
(यो फिचर कृषि विकास कार्यालय जुम्लाका प्रमुख रामभक्त अधिकारीसँग कुटिरो डटकमले गरेको कुराकानीको आधारमा तयार गरिएको हो। उनिसँगको भिडियो कुटिरो डट कममा यश अघि नै प्रसारण भइसकेको छ।)
