जुम्लाको चन्दननाथ नगरपालिका यतिबेला विद्यालय शिक्षा र बालस्वास्थ्यलाई सँगसँगै अघि बढाउने उदाहरणीय अभ्यासतर्फ उन्मुख देखिएको छ। ‘पोषिलो विद्यालय दिवा खाजा’ सम्बन्धी पुनर्ताजगी तालिमले यहाँका विद्यालयहरूमा केवल खाना खुवाउने परम्परागत सोचलाई परिवर्तन गर्दै पोषण, स्थानीय उत्पादन र दिगोपनलाई केन्द्रमा राखेको छ।
विद्यार्थीहरूलाई विद्यालयमै पोषिलो, स्वच्छ र अर्गानिक खाजा उपलब्ध गराउने उद्देश्यले सञ्चालन गरिएको यो तालिमले शिक्षासँगै स्वास्थ्य सुधारको आधार बलियो बनाउने अपेक्षा गरिएको छ।
तालिममा स्थानीय परिकारका जानकार कुक चित्र बुढाले जुम्लामै पाइने अन्नबाली प्रयोग गरेर स्वादिलो र पोषिलो खाजा तयार गर्ने सीप सिकाउनुभयो। मार्सी चामल, कोदो, मकै, सिमी, चिनो, कागुनो जस्ता स्थानीय उत्पादनलाई प्रयोग गरी बनाइने परिकारहरूले न केवल पोषणको आवश्यकता पूरा गर्छन्, बरु स्थानीय कृषिलाई पनि प्रवर्द्धन गर्ने सम्भावना बोकेका छन्।
यसले बजारमा पाइने प्याकेटयुक्त र प्रशोधित खाद्य पदार्थप्रति निर्भरता घटाउँदै गाउँघरकै उत्पादनलाई प्राथमिकता दिन प्रेरित गरेको छ। नगरपालिकाका कार्यवाहक प्रमुख तिलक प्रसाद न्यौपानेले विद्यालयस्तरमै पोषणयुक्त खाना सुनिश्चित गर्न सके विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धिमा सकारात्मक प्रभाव पर्ने बताउनुहुन्छ।
प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत क्षेत्र बुढथापाले पनि अर्गानिक उत्पादनको प्रयोगले बालबालिकाको स्वास्थ्य मात्र नभई स्थानीय अर्थतन्त्रलाई समेत टेवा पुग्ने धारणा राख्नुभयो। यस्तै, रेरासका भिम उपाध्यायका अनुसार तातोपानी गाउँपालिकामा सफल भइसकेको यो अभ्यास अब चन्दननाथमा पनि प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन हुने चरणमा पुगेको छ।
यस कार्यक्रमको विशेषता भनेको हप्ताभरिका खाजालाई व्यवस्थित ढंगले योजना बनाइनु हो। आइतबारदेखि शुक्रबारसम्म फरक–फरक पोषिलो परिकारहरू समेटिएको कार्यतालिकाले बालबालिकालाई विविध स्वाद र आवश्यक पोषक तत्व प्रदान गर्ने लक्ष्य राखेको छ।
मार्सी चामलको जाउलोदेखि कोदोको हलुवा, मकै–सिमीको कोल, ढिँडो, खिचडी, सातु र भुटेको मकै–भटमाससम्मका परिकारले स्थानीयपन र स्वास्थ्य दुवैलाई सन्तुलनमा राखेका छन्। दिवा खाजा कार्यक्रमले विद्यालयमा विद्यार्थीको उपस्थितिमा समेत सकारात्मक असर पारेको देखिन्छ।
चन्दननाथ–७ की लक्ष्मी थापाका अनुसार पोषिलो खाजाकै कारण बालबालिकाहरू नियमित विद्यालय आउने र सिकाइमा सक्रिय हुने गरेका छन्। यसले विद्यालय छोड्ने दर घटाउन र शिक्षाको गुणस्तर सुधार गर्न मद्दत पुगेको अनुभव गरिएको छ।
समग्रमा, चन्दननाथ नगरपालिकाको यो पहल केवल खाजा कार्यक्रम नभई स्थानीय स्रोत–साधनको सदुपयोग गर्दै बालबालिकाको समग्र विकासतर्फ उन्मुख एक दीर्घकालीन सोचका रूपमा देखिन्छ। यदि यसलाई निरन्तरता र प्रभावकारी कार्यान्वयन दिन सकियो भने, यो मोडेल अन्य स्थानीय तहका लागि पनि अनुकरणीय बन्न सक्ने सम्भावना प्रबल छ।
