अन्ततः खस सभ्यताको पुनर्लेखन भनेको आधुनिक युगमा मानिसलाई फेरि प्रकृतिसँग जोड्ने प्रयास हो। विज्ञान र प्रकृति विरोधी होइनन् भन्ने बुझाइ हो। सामाजिक समानता कुनै आयातित अवधारणा होइन, यही भूमिको अनुभव हो भन्ने आत्मविश्वास हो।
खस सभ्यता नेपालको पश्चिम भूभागमा विकसित भएको समृद्ध र जीवनमुखी समाज हो, जसले मानव र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई सन्तुलनमा राखेर समाज बनाएको थियो। खस समाज कुनै जन्मसिद्ध वैदिक वर्णाश्रममा आधारित थिएन। यसको जीवनदर्शन समतावादी, प्रकृतिपूजक र अनुभवजन्य थियो। खस सभ्यता पश्चिम नेपाल, कर्णाली र सुदूरपश्चिमदेखि भारतको गढवाल, श्रीनगर र पाकिस्तान, अफगानिस्तानको सीमासम्म फैलिएको थियो। यस साम्राज्यको मुख्य राजधानी जुम्लाको सिजा र दैलेखको दुल्लु दरबार थियो।
९०० वर्षअघिका धेरै अभिलेखहरू ढुङ्गामा लेखिएका आज पनि दुल्लुमा भेटिन्छन्, जसले तत्कालीन शासन, सामाजिक नियम, जीवनशैली र सांस्कृतिक अभ्यासबारे जानकारी दिन्छन्। अभिलेखले स्पष्ट देखाउँछन् कि खसहरू आफैंमा जीवनदर्शन, मस्टो परम्परा र प्रकृतिपूजक थिए, तर बौद्ध धर्मका संरक्षकको भूमिका खेलेका थिए। दुल्लुमा भेटिने अभिलेखहरूमा मल्ल, चल्ल राजाहरूको वंशावलीमा बुद्धको मान्यता पाइन्छ र त्यसमा “ॐ मणि पद्मे हुँ” लेखिएको छ। यसले देखाउँछ कि खसहरूले बौद्ध धर्मलाई दर्शनको रूपमा सम्मान गरेका थिए। धर्म आफैं नमान्ने भए पनि संरक्षण गर्ने जिम्मेवारी निर्वाह गरेका थिए।
खसहरूले आफ्नो वातावरणसँग गहिरो सम्बन्ध राख्थे। देवता आकाशमा मात्र थिएनन्, डाँडाकाँडा, देउराली, नदी, वन र पुर्खाको स्मृतिमा बस्थे। यही कारण खस जीवनदर्शनले मानिसलाई प्रकृतिको मालिक होइन, प्रकृतिको हिस्साको रूपमा बाँच्न सिकाउँथ्यो। आजको नेपाल र दक्षिण एसियामा देखिने जातीय विभेद, सामाजिक असमानता र प्रकृतिप्रतिको उदासीन दृष्टिकोण बुझ्न हामीले इतिहासको गहिराइमा गएर खस सभ्यताको मूल आत्मालाई देख्न आवश्यक छ।
खस सभ्यताको मूल संरचना हेर्दा यसले श्रमलाई सम्मान गर्थ्यो। जो खेत जोत्थ्यो, जो पशुपालन गर्थ्यो, जो गाउँको रक्षा गर्थ्यो, सबै समान थिए। जन्मकै आधारमा मानिसलाई माथि वा तल राख्ने कुनै संरचना थिएन। मस्टो परम्परामा आधारित खस समाजमा राँगा चलाउने, सुँगुर पाल्ने, मदिरा पिउने सबै काम जीवनसँग जोडिएका थिए। धर्म भनेको जीवनसँगै बग्ने नियम थियो। मौसम बुझ्नु, जमिन, वन, नदी र डाँडाको ज्ञान प्रयोगमा ल्याउनु, पुर्खाको स्मृतिमा सामूहिक नैतिकता पालन गर्नु धर्मको वास्तविक अर्थ थियो। यही कारण खस समाजमा सामूहिक दृष्टि थियो, जीवनका घटना, मृत्यु, विपत्ति र खुसी सबै सामूहिक रूपमा बाँडिन्थे। भाषा सरल थियो, तर गहिरो थियो। पश्चिम दैलेखको बोलीमा आज पनि पाइने सरलता, प्रकृतिसँग जोडिएको शब्दावली र जीवनको यथार्थ बोल्ने शैली खस सभ्यताको जीवित प्रमाण हो।
खस सभ्यताको कला, भेषभूषा, नृत्य, संगीत, खाद्य अभ्यास र सांस्कृतिक अभ्यास सबै समतावादी संरचनामा आधारित थिए। महिला र पुरुष दुवै सामाजिक गतिविधिमा समान रूपमा समावेश थिए। विवाह, धार्मिक अनुष्ठान, बालबालिकाको शिक्षा र नियममा जातीय भेदभाव थिएन। बालबालिकालाई जीवन र प्रकृतिप्रतिको सम्मान सिकाइन्थ्यो, काम सिकाइन्थ्यो र सामूहिक जिम्मेवारी बाँडिन्थ्यो। यही दृष्टिले खस समाज पूर्ण मानव, केन्द्रित र प्रकृतिसँग अनुकूलित जीवनदर्शनको नमूना थियो।
खस सभ्यताको पुनर्लेखन आजको युगका लागि महत्वपूर्ण छ, किनकि यसले मानिसलाई प्रकृतिसँग जोड्न, विज्ञानसँग मिलाएर जीवन चलाउन र सामाजिक समानता कायम गर्न सहयोग गर्छ। खस सभ्यताले जीवनलाई नियन्त्रण गर्ने नियम र सांस्कृतिक अभ्यासहरूको माध्यमबाट वातावरणीय चेतना, सामूहिक जिम्मेवारी, श्रमको सम्मान र अनुभवजन्य ज्ञानलाई जीवनसँग जोडेको थियो।
खस सभ्यताको प्रशासन प्रणाली सुव्यवस्थित थियो। जुम्लाको सिजा राजधानी र दैलेखको दुल्लु दरबारले शासन व्यवस्थालाई केन्द्रित राख्थ्यो।अभिलेखहरूले देखाउँछन् कि कर व्यवस्था, न्यायिक प्रक्रिया, सेनाको संगठन र नागरिक अधिकार सुव्यवस्थित थिए। जनमतको मूल्यांकन, प्राकृतिक स्रोतको वितरण र सामूहिक काममा सहभागिता प्रशासनको आधार थियो। यसले राज्यलाई केवल शक्ति–केन्द्रित नभई जनमुखी बनाउन सहयोग गरेको थियो। ढुङ्गामा लेखिएका अभिलेखहरूले देखाउँछन् कि सैनिक, कृषक, महिला र बालबालिका सबैले आफ्नो भूमिका निभाउँथे। यहाँ सबै कामको मूल्य थियो, जातको आधारमा होइन।
तर इतिहास सधै एउटै दिशामा बग्दैन। राज्य विस्तार, शक्ति केन्द्रीकरण र वैधताको राजनीतिसँगै दक्षिण एसियामा वैदिक हिन्दू विचारधाराको प्रभाव बढ्यो। यो प्रभाव केवल बाह्य आक्रमण वा तलवारद्वारा मात्र होइन, सांस्कृतिक प्रभुत्व (हेजेमोनी) मार्फत स्थापित भयो। समाजशास्त्रमा यसलाई संस्कृतिकरण भनिन्छ। खस शासकहरूले राज्य चलाउन वैदिक मान्यता आवश्यक ठाने। राजाको वैधता ब्राह्मणबाट चाहियो। राजतिलक, वंशशुद्धता र धार्मिक स्वीकृति सुनिश्चित गर्न ब्राह्मणको सहयोग आवश्यक भयो। यसरी खस नेतृत्व तह स्वयं वैदिक संरचनामा प्रवेश गर्यो।
सांस्कृतिक प्रभुत्व बढ्दै जाँदा जन्मका आधारमा मानिसलाई वर्गीकृत गर्ने वैदिक वर्णाश्रम बिस्तारै राज्यको कानुन, समाजको नैतिकता र संस्कृतिको मापदण्ड बन्यो। मस्टो परम्परा गाउँ र परिवारमा सीमित भयो। राज्यको आधिकारिक धर्म वैदिक बनाइयो। सुँगुर पाल्ने संस्कृति अशुद्ध भनियो, मदिरा पिउने परम्परालाई तल्लो दर्जाको बनाइयो। भाषा संस्कृतको छायाँमा पर्यो, स्थानीय शब्दावलीलाई अशुद्ध मानियो। यसरी खस सभ्यताको आत्मा मेटियो र यसको सट्टा विभेदकारी समाज निर्माण भयो।
हिन्दू वर्ण व्यवस्था, सामाजिक विभेद र जातीय विभाजन केवल धार्मिक मात्र नभई राजनीतिक र आर्थिक रूपमा पनि सुदृढ गरियो। यसले श्रम गर्ने वर्गलाई तल राख्दै सत्ता र स्रोत केही हातमा केन्द्रित गर्यो। समाजमा उच्च र निम्न वर्गबीच दूरी स्पष्ट भयो। यसले खस सभ्यताको समतावादी मूल्य कमजोर पार्यो। मस्टो परम्परा र प्रकृतिपूजक जीवनदर्शन आधिकारिक संरचनामा समायोजन हुन सकेन। यही कारण आज नेपाली समाजमा जातीय विभेद, सामाजिक असमानता र प्रकृतिप्रतिको उदासीन दृष्टिकोण जारी छ।
खस सभ्यताको भाषा जीवनसँग सिधै जोडिएको थियो। बोली, गीत, कथा र मुहावरा सबै अनुभवजन्य थिए। प्राकृतिक घटनाहरू, खेती, पशुपालन र दैनिक जीवनसँग सम्बन्धित सबै ज्ञान मौखिक र लेखीय रूपमा संरक्षित थियो। ढुङ्गा अभिलेख, पर्खालमा लेखिएका चिन्ह र मौखिक कथा–कहानिहरूले देखाउँछन् कि ज्ञान केवल सीमित व्यक्तिका लागि होइन, समाजका सबै सदस्यका लागि थियो। भाषा सरल भए पनि अर्थ गहिरो थियो, जुन आधुनिक मानविकी र भाषाशास्त्रका दृष्टिले अत्यन्त मूल्यवान् छ।
खस सभ्यतामा धार्मिक अनुष्ठानहरू जीवनसँग जोडिएका थिए। पर्व, पूजा र सामाजिक अनुष्ठानहरूले मानिसलाई प्रकृतिसँग जोड्थे। प्रत्येक पर्व सिजन र मौसमसँग सम्बन्धित हुन्थ्यो। बिउ रोप्ने, कटानी, जल सञ्चय र पशुपालनसँग सम्बन्धित कर्मकाण्ड जीवनकै हिस्सा थिए। धर्म केवल आस्था वा कर्मकाण्ड थिएन। धर्म भनेको जीवनमा प्रयोग हुने ज्ञान, अनुभव र नैतिकता थियो। यही कारण खस जीवनदर्शनले मानिसलाई प्रकृतिको मित्र बनाउँथ्यो, केवल उपभोक्ता होइन। खसहरूले बौद्ध धर्मलाई पूर्ण रूपमा नमान्ने भए पनि संरक्षण र सम्मान गर्ने जिम्मेवारी निर्वाह गर्थे। दुल्लुमा भेटिएको अभिलेख, जसमा “ॐ मणि पद्मे हुँ” लेखिएको छ, त्यसको जीवित प्रमाण हो।
खस सभ्यताको पुनर्लेखन भनेको कुनै जातीय श्रेष्ठता घोषणा गर्नु होइन। यो समतावादी, विभेदरहित र प्रकृतिमैत्री समाजको वैकल्पिक इतिहास प्रस्तुत गर्नु हो। वैदिक जात व्यवस्थाले नेपाली समाजलाई टुक्र्याएको छ, मानिसलाई अलग पारेको छ। यसको समाधान बाहिरबाट आयातित विचारमा छैन। समाधान यही भूमिमा जन्मिएको खस सभ्यताको मूल्यमा छ—जहाँ मानिस कर्म र योगदानको आधारमा सम्मान पाउँथ्यो, जन्म वा जातको आधारमा होइन। जहाँ देवता आकाशमा होइन, जीवनको बीचमा थिए। संस्कृति स्थिर थिएन, जीवनसँगै बग्थ्यो।
पश्चिम दैलेखको भाषिक मौलिकतामा अझै त्यो चेतना बाँचेको छ। बोल्दा सिधा कुरा, घुमाउरो होइन, जीवनको अनुभूति र सामूहिकता झल्कन्छ। यही भाषामा खस सभ्यताको पुनर्लेखन हुनुपर्छ। जटिल शास्त्रीय भाषामा होइन, जनताको भाषामा। इतिहास फेरि शासकको होइन, समाजको आवाज बनोस्। खस सभ्यताको पुनर्लेखनले वैदिक धर्मको सम्पूर्ण अस्वीकार गर्दैन, तर वर्णाश्रममा आधारित विभेदको आलोचना गर्छ। धर्म जीवनसँग जोडिनुपर्छ, जीवनलाई बाँध्नु हुँदैन भन्ने मान्यता पुनःस्थापित गर्छ।
अन्ततः खस सभ्यताको पुनर्लेखन भनेको आधुनिक युगमा मानिसलाई फेरि प्रकृतिसँग जोड्ने प्रयास हो। विज्ञान र प्रकृति विरोधी होइनन् भन्ने बुझाइ हो। सामाजिक समानता कुनै आयातित अवधारणा होइन, यही भूमिको अनुभव हो भन्ने आत्मविश्वास हो। यदि हामी साँच्चै विभेदमुक्त, न्यायपूर्ण र पर्यावरणमैत्री समाज चाहन्छौं भने खस सभ्यताको जीवनदर्शनलाई इतिहासका पानाबाट निकालेर आजको चेतनामा पुनःस्थापित गर्नैपर्छ। यही पुनर्लेखन आजको आवश्यकता हो, भोलिको सम्भावना हो र मानव जातिको साझा भविष्यतर्फको बाटो हो।
