जुम्ला आकर्षक पर्यटकीय गन्तव्यका साथसाथै प्रकृति, सभ्यता, संस्कृति र हिमाली जीवनशैलीको अनुपम अनुभव हो। पातारासी हिमालदेखि सिञ्जा सभ्यतासम्म, गिडीदहदेखि गुठीचौरसम्म फैलिएको जुम्लाको विविधता पर्यटकका लागि अविस्मरणीय यात्रा बन्न सक्ने ठाउँ हो।
जुम्ला पुग्ने यात्रा एउटा जिल्लासम्म पुग्ने यात्रा मात्रै होइन। यो भूगोलसँग साक्षात्कार गर्ने यात्रा हो। तराइबाट उक्लिँदै पहाडका घुम्ती पार गर्दै, नदीका किनार पछ्याउँदै, उकालो, ओरालो छिचोल्दै जब यात्रु जुम्लाको भूगोलमा प्रवेश गर्छ, उसले एउटा फरक संसार भेट्छ, जहाँ सिंजा सभ्यताको कथा छ, नदीको बहावसँग इतिहास जोडिएको छ र गाउँका गोरेटाहरूले पुस्तौँ पुरानो संस्कृतिको पदचाप बोकेका छन्।
सुर्खेतबाट करिब २३२ किलोमिटरको सडक यात्रापछि पुगिने जुम्ला आज पनि धेरैका लागि ‘दूरको गन्तव्य’ हुन सक्छ। तर यही दूरीभित्र लुकेको छ, प्रकृतिको अनुपम सौन्दर्य, हजारौँ वर्ष पुरानो सभ्यताको स्मृति, मौलिक संस्कृति, जैविक उत्पादन र हिमाली जीवनशैलीको एउटा विशिष्ट संसार।
त्यही संसारलाई देश, विदेशका पर्यटकमाझ चिनाउने अभियानमा हिमा गाउँपालिकाका अध्यक्ष लक्ष्मणबहादुर शाहीको एउटा सार्वजनिक आह्वान अहिले अर्थपूर्ण देखिन्छ। उनको आग्रह सरल छ, ‘जुम्ला घुमौँ, प्रकृतिको अनुपम सौन्दर्य र सभ्यताको धरोहरसँग साक्षात्कार गरौँ।’
यो पर्यटक बोलाउने औपचारिक निम्तो मात्र होइन। जुम्लालाई पर्यटनको गन्तव्यका रूपमा पुनःपरिभाषित गर्ने प्रयासका रूपमा यसलाई बुझ्न सकिन्छ। गाउँपालिका राष्ट्रिय महासंघ नेपालका केन्द्रीय उपाध्यक्षसमेत रहेका शाहीले आफ्नो सामाजिक सञ्जालमार्फत गरेको यो आह्वानमा जुम्लाको प्राकृतिक, ऐतिहासिक र सांस्कृतिक पहिचानलाई एउटै कथामा जोड्ने प्रयास गरेका छन्। उनले जुम्लालाई हिमाल, पहाड, नदी, ताल, मन्दिर, सभ्यता र संस्कृतिको अद्भुत संगमका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।
प्रश्न भने यहाँबाट सुरु हुन्छ, जुम्लाले पर्यटकलाई के दिन सक्छ? उत्तर एउटै छैन। कसैका लागि जुम्ला पातारासी हिमालको सेतो सौन्दर्य हो। कसैका लागि सिञ्जा सभ्यताको ऐतिहासिक कथा। कसैका लागि गिडीदह र आकाशे तालको शान्त पानी। कसैका लागि गुठीचौरको फराकिलो फाँट। कसैका लागि चन्दननाथ र भैरवनाथको धार्मिक आस्था र कसैका लागि स्थानीय जीवन, जैविक खाना र हिमाली मानिसको आत्मीयता।
अध्यक्ष शाहीले यही विविधतालाई जुम्लाको पर्यटनको मूल शक्ति मानेका छन्।
नेपालको पर्यटन बहस लामो समयदेखि सगरमाथा, पोखरा, चितवन र लुम्बिनी वरिपरि केन्द्रित रहँदै आएको छ। पछिल्ला वर्षमा भने नयाँ गन्तव्यको खोजी बढेको छ। पर्यटकहरू अब चर्चित ठाउँ हेर्न मात्र चाहँदैनन्; उनीहरू स्थानीय समाज, संस्कृति, इतिहास र जीवनशैलीसँग जोडिन चाहन्छन्। यही बदलिँदो पर्यटन प्रवृत्तिका लागि जुम्ला उपयुक्त गन्तव्य बन्न सक्छ।
यहाँको पर्यटनको विशेषता ‘एकै ठाउँमा धेरै अनुभव’ हो। धार्मिक पर्यटनदेखि प्रकृति पर्यटनसम्म, साहसिक यात्रादेखि सांस्कृतिक अध्ययनसम्म र जैविक उत्पादनदेखि स्थानीय जीवनशैलीसम्म, जुम्लाले फरक–फरक रुचिका पर्यटकलाई आकर्षित गर्न सक्ने सम्भावना राख्छ। तर यो सम्भावनालाई राष्ट्रिय पर्यटन बजारमा स्थापित गर्न अझै धेरै काम गर्नुपर्ने अवस्था छ।
शाहीको आह्वान त्यसैकारण महत्वपूर्ण छ। स्थानीय तहका जनप्रतिनिधिले आफ्नो भूगोललाई प्रशासनिक सीमाभित्रको क्षेत्रका रूपमा होइन, आर्थिक सम्भावनाको स्रोतका रूपमा बुझ्न थालेको संकेत पनि यसमा देखिन्छ।
पर्यटन बढ्दा होटल व्यवसाय बढ्छ। यातायात चलायमान हुन्छ। स्थानीय उत्पादनको बजार विस्तार हुन्छ। गाइड, होमस्टे, हस्तकला, कृषि उत्पादन र सांस्कृतिक कार्यक्रमले आम्दानीको बाटो पाउँछन्। अन्ततः पर्यटन स्थानीय अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउने माध्यम बन्न सक्ने अध्यक्ष शाहीको दबी छ।
जुम्लाको पर्यटन कथा प्रकृतिबाट सुरु भएर सभ्यतामा पुग्छ। जुम्ला सदरमुकामको पहिचानसँग जोडिएको चन्दननाथ मन्दिर धार्मिक आस्थाको महत्वपूर्ण केन्द्र हो। नजिकै रहेको भैरवनाथ मन्दिरले पनि धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व बोकेको छ। त्यस्तै, कनकासुन्दरी भगवती मन्दिरले जुम्लाको धार्मिक पर्यटनलाई फरक आयाम दिएको छ। तर जुम्लाको सबैभन्दा ठूलो ऐतिहासिक सम्पदा भने सिञ्जा सभ्यता हो।
सिञ्जा एउटा उपत्यका होइन। यो नेपाली भाषाको विकास, खस सभ्यताको इतिहास र मध्यकालीन राजनीतिक सांस्कृतिक विरासतसँग जोडिएको भूगोल हो। यहाँका ढुंगामाटो, पुराना संरचना र स्थानीय स्मृतिहरूले एउटा समयको कथा सुनाउँछन्। सिञ्जालाई पर्यटनसँग जोड्नु भनेको पर्यटकलाई एउटा पुरानो ठाउँ देखाउनु मात्र नभई यो नेपालको इतिहासको एउटा महत्वपूर्ण अध्यायलाई नयाँ पुस्तासामु ल्याउनु हो।
अध्यक्ष शाहीले जुम्लाको पर्यटन चर्चा गर्दा सिञ्जा सभ्यतालाई विशेष स्थान दिनुको कारण पनि यही हो। यदि सिञ्जाको ऐतिहासिकता, स्थानीय संस्कृति र प्राकृतिक भूगोललाई व्यवस्थित रूपमा एउटै पर्यटन प्याकेजमा जोड्न सकियो भने जुम्ला अनुसन्धानकर्ता, इतिहासप्रेमी, विद्यार्थी र सांस्कृतिक पर्यटकका लागि आकर्षक गन्तव्य बन्न सक्छ।
जुम्लाको भूगोललाई बुझ्न यहाँका नदीलाई बुझ्नुपर्छ। तिला नदीले जुम्लाका विभिन्न भूगोल र बस्तीलाई जोड्दै आएको छ। चन्दननाथ, तातोपानी, तिला, पातारासी र गुठीचौर क्षेत्रको भूगोलसँग तिला नदीको सम्बन्ध गहिरो छ। त्यसैगरी, सिञ्जा क्षेत्र हुँदै बग्ने हिमा नदीले पनि यहाँको भूगोल र सभ्यतालाई जीवन दिएको छ। हिमा र तिला नदीको दोभान प्राकृतिक दृश्यका साथसाथै दुई जलप्रवाहको मिलनसँगै दुई भौगोलिक क्षेत्रलाई जोड्ने प्रतीक पनि हो।
पर्यटनको दृष्टिले नदी किनारका क्षेत्रहरूमा पदमार्ग, दृश्यावलोकन, स्थानीय खाना र सांस्कृतिक अनुभव जोड्न सकिने सम्भावना छ। तर यसका लागि योजनाबद्ध पर्यटन पूर्वाधार आवश्यक छ।
जुम्लामा पर्यटन विकासको चर्चा गर्दा सडक पुगेको मात्र पर्याप्त हुँदैन। पर्यटक पुगेपछि कहाँ बस्ने? के खाने? कसले गाइड गर्ने? सूचना कहाँ पाउने? स्वास्थ्य तथा सुरक्षाको व्यवस्था कस्तो छ? स्थानीय उत्पादन कसरी खरिद गर्ने? यस्ता प्रश्नको उत्तर पनि खोजिनुपर्छ।
अध्यक्ष शाहीको निम्तोले यही अर्को बहसतर्फ संकेत गर्छ, जुम्ला पर्यटकलाई बोलाउन तयार हुँदैछ, तर पर्यटकलाई लामो समय रोक्न सक्ने आधार पनि निर्माण गर्नुपर्छ।
जुम्लाको पर्यटन सम्भावना सदरमुकाम वा सिञ्जामा मात्र सीमित छैन। गिडीदह जस्ता प्राकृतिक गन्तव्यले जुम्लाको पर्यटनलाई नयाँ उचाइ दिन सक्छन्। शान्त ताल, वरिपरिका पहाड र वातावरणले यहाँ प्रकृति, प्रेमी पर्यटकलाई आकर्षित गर्न सक्छ।
त्यस्तै आकाशे ताल जस्ता गन्तव्यहरू साहसिक तथा प्रकृति पर्यटनको सम्भावना बोकेका क्षेत्र हुन्। पातारासी हिमाल जुम्लाको अर्को प्राकृतिक पहिचान हो। हिमालको दृश्य, उच्च पहाडी भूगोल र स्थानीय जीवनशैलीलाई जोडेर ट्रेकिङ तथा साहसिक पर्यटन विकास गर्न सकिने सम्भावना छ।
अध्यक्ष शाहीले यी गन्तव्यलाई एउटै पर्यटन कथामा जोड्नु जुम्ला एउटा गन्तव्य होइन, गन्तव्यहरूको सञ्जाल भनी देखाउन खोजेको बताए। उनले भने, ‘यी क्षेत्रलाई सडक, पदमार्ग, होमस्टे, सूचना केन्द्र र डिजिटल प्रचारसँग जोड्न सकियो भने पर्यटकको बसाइ लम्ब्याउन सकिन्छ।’
जुम्लालाई अलग्गै गन्तव्यका रूपमा मात्र हेर्नुभन्दा कर्णालीको समग्र पर्यटन सञ्जालभित्र जोडेर हेर्नुपर्ने आवश्यकता पनि छ। नाग्म क्षेत्रबाट जुम्ला प्रवेश गर्ने यात्रुले सिञ्जा उपत्यका, ऐतिहासिक बस्ती, नदी र हिमाली भूगोलको अनुभव गर्न सक्छ। त्यसपछि जुम्ला सदरमुकाम हुँदै अन्य प्राकृतिक गन्तव्यतर्फ पुग्न सकिन्छ। यात्रालाई अझ विस्तार गर्दै रारा तालसम्म जोड्न सकिए कर्णालीमा एउटा महत्वपूर्ण पर्यटन करिडोर निर्माण हुन सक्छ।
रारा नेपालको सबैभन्दा चर्चित प्राकृतिक गन्तव्यहरूमध्ये एक हो। तर रारा पुग्ने यात्रालाई जुम्लाको प्रकृति, इतिहास र सभ्यतासँग जोड्न सकियो भने पर्यटकको यात्रा केवल ‘रारा हेर्ने’मा सीमित नरहने अध्यक्ष शाहीको भनाई छ। उनले भने, ‘सिञ्जा सभ्यता बुझ्ने, जुम्लाको जैविक उत्पादन चाख्ने, पातारासीको हिमाल हेर्ने, गिडीदह र आकाशे ताल अनुभव गर्ने र अन्ततः राराको नीलो पानीमा पुगेर टुंगिनेछ।’
उनकाअनुसार यस्तो पर्यटन सर्किटले जुम्लाको आर्थिक सम्भावनालाई पनि विस्तार गर्न सक्छ। जुम्लाको पर्यटन प्रवर्द्धनको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो, स्थानीय समुदायको सहभागिता। पर्यटक आए तर स्थानीयले लाभ पाएनन् भने पर्यटन दीगो हुँदैन।
स्थानीय किसानले उत्पादन गरेको स्याउ, सिमी, मार्सी चामल, आलु, फापरलगायतका उत्पादन पर्यटकको खानासँग जोडिन सक्छन्। स्थानीय महिलाले सञ्चालन गरेका होमस्टे पर्यटनको आधार बन्न सक्छन्। युवाले गाइड, यातायात, डिजिटल प्रचार र आतिथ्य सेवामा रोजगारी पाउन सक्छन्।
यसरी हेर्दा जुम्लाको पर्यटन ‘घुम्न आउने मानिस’को संख्या बढाउने अभियान होइन। यो स्थानीय उत्पादनलाई बजार, युवालाई रोजगारी र गाउँलाई आम्दानीसँग जोड्ने आर्थिक रणनीति पनि बन्न सक्छ। यही दृष्टिकोणबाट हेर्दा अध्यक्ष शाहीको पर्यटन आह्वान स्थानीय सरकारको विकास भूमिकासँग पनि जोडिन्छ।
गाउँपालिका राष्ट्रिय महासंघ नेपालको केन्द्रीय उपाध्यक्षका रूपमा स्थानीय तहको भूमिका र सम्भावनासँग परिचित शाहीका लागि पर्यटन एउटा पालिकाको मात्र विषय होइन। यो स्थानीय सरकारबीच सहकार्य, साझा प्रचार र क्षेत्रीय पर्यटन सञ्जाल निर्माणसँग जोडिने विषय पनि हो।
जुम्लाले पर्यटनको सम्भावना बोकेको छ। तर सम्भावना आफैँ पर्यटनमा रूपान्तरण हुँदैन। सडकको अवस्था, हवाई सेवा, पर्यटकमैत्री पूर्वाधार, सूचना प्रणाली, दक्ष जनशक्ति, स्वच्छता, पदमार्गको संरक्षण र डिजिटल प्रचार, यी सबै पक्षमा सुधार आवश्यक छ।
अझ महत्वपूर्ण कुरा, प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणबिना पर्यटन दीगो हुन सक्दैन। गिडीदह, आकाशे ताल, पातारासी र सिञ्जा जस्ता क्षेत्रमा पर्यटकको संख्या बढ्दै जाँदा वातावरणीय दबाब पनि बढ्न सक्छ। त्यसैले पर्यटन विकाससँगै संरक्षणको नीति पनि आवश्यक हुन्छ। सिञ्जाको सभ्यता संरक्षण गरेर मात्र पर्यटन प्रवर्द्धन गर्न सकिन्छ। हिमालको सौन्दर्य जोगाएर मात्र हिमाली पर्यटन चल्न सक्छ। नदी स्वच्छ राखेर मात्र नदी किनारको पर्यटन सम्भव हुन्छ। त्यसैले जुम्लाको पर्यटनको भविष्य ‘धेरै पर्यटक’ भन्दा ‘जिम्मेवार पर्यटन’मा निर्भर हुने शाहीको तर्कछ।
हिमा गाउँपालिकाका अध्यक्ष शाहीको सन्देशको मूल भाव यही हो, जुम्लालाई नक्सामा हेरेर होइन, आफै आएर अनुभूति गर्नु पर्छ। उनले देश विदेशमा रहेका आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकलाई गरेको निम्तोमा जुम्लाको एउटा आत्मविश्वास झल्किन्छ। उनी भन्छन्, ‘एक पटक जुम्ला आउनुस्। आफ्नै आँखाले हिमाल, सभ्यता र प्रकृतिको अनुपम सुन्दरता अनुभूति गर्नुस्।’
यो निम्तो एउटा जनप्रतिनिधिको व्यक्तिगत आग्रहमा सीमित छैन। यसले जुम्लाको पर्यटन सम्भावनालाई नयाँ ढंगले बहसमा ल्याउने अवसर दिएको छ। जुम्लाले पर्यटकलाई केवल दृश्य दिन सक्दैन; उसले कथा दिन सक्छ। हिमालको कथा। नदीको कथा। सिञ्जा सभ्यताको कथा। चन्दननाथको आस्थाको कथा। गुठीचौरको फाँटको कथा। गिडीदहको शान्त पानीको कथा। पातारासीको हिमाली उचाइको कथा र सबैभन्दा महत्वपूर्ण, आफ्नो भूगोल, संस्कृति र इतिहाससँग गहिरो सम्बन्ध राख्ने जुम्ली मानिसको कथा।
त्यसैले जुम्ला घुम्ने यात्रा केवल एउटा पर्यटकीय यात्रा होइन। यो नेपालको एउटा पुरानो सभ्यताको पदचाप पछ्याउने यात्रा हो। यो प्रकृतिको मौन भाषा सुन्ने यात्रा हो। यो हिमाल र नदीबीच बाँचिरहेको समाजलाई बुझ्ने यात्रा हो।
अध्यक्ष शाहीले गरेको निम्तोले अब जुम्लासामु अर्को प्रश्न पनि खडा गरेको छ, के हामी यो सम्भावनालाई व्यवस्थित पर्यटनमा बदल्न तयार छौँ? यदि स्थानीय सरकार, प्रदेश, संघ, निजी क्षेत्र र स्थानीय समुदायबीच सहकार्य हुन सक्यो भने जुम्ला कर्णालीको पर्यटन नक्सामा एउटा महत्वपूर्ण केन्द्र बन्न सक्छ र त्यो दिन, जुम्ला ‘विकट हिमाली जिल्ला’ भनेर चिनिने छैन।
त्यो दिन जुम्ला चिनिनेछ, प्रकृतिको अनुपम सौन्दर्यका लागि। सिञ्जा सभ्यताको ऐतिहासिक धरोहरका लागि। मौलिक संस्कृति र हिमाली आतिथ्यताका लागि र एउटा यस्तो ठाउँका रूपमा, जहाँ पुगेपछि पर्यटकले भन्न सकोस्, ‘जुम्ला केवल हेर्ने ठाउँ रहेनछ, महसुस गर्ने ठाउँ रहेछ।’
सायद यही अनुभूति बोकेर हिमा गाउँपालिकाका अध्यक्ष लक्ष्मणबहादुर शाहीले देश–विदेशका पर्यटकलाई भनिरहेका छन्, ‘एक पटक जुम्ला आउनुस्। आफ्नै आँखाले हेर्नुस्। आफ्नै मनले अनुभूति गर्नुस्। जुम्ला तपाईंलाई पर्खिरहेको छ।’
