कर्णालीले देखेको सपना केवल सरकारी सुविधामा सीमित हुनुहुँदैन। यसले समुदाय, गैरसरकारी संस्था, निजी क्षेत्र, अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारहरू र प्रदेश सरकारबीचको त्रिकोणीय सहकार्यमार्फत दीर्घकालीन स्वास्थ्य स्थायित्वको दृष्टिकोण स्थापना गर्नुपर्छ।

कर्णालीको स्वास्थ्य संकट– समृद्धिको अवरोध
नेपालको भौगोलिक र सामाजिक संरचनामा सबैभन्दा दुर्गम, पिछडिएको र चुनौतीपूर्ण मानिने प्रदेश कर्णाली हो। प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक विविधता र ऐतिहासिक सम्पदाले भरिएको भए पनि कर्णाली आज पनि विकासको मूलधारबाट टाढा छ। यहाँका जनताको दैनिक जीवनमा भौगोलिक दुर्गमता, आधारभूत सेवा अभाव, आर्थिक विपन्नता, तथा शैक्षिक र स्वास्थ्य असमानता गहिरो रूपमा देखापर्छ। विशेष गरी स्वास्थ्य क्षेत्रमा कर्णाली प्रदेश एक विकराल संकटको सामना गरिरहेको छ, जसले यहाँका जनताको जीवनस्तर, उत्पादनशक्ति र समग्र मानव विकास सूचकांकमा प्रत्यक्ष असर पारिरहेको छ।

प्रथम, स्वास्थ्य विकास कुनै पनि समाजको सामाजिक र आर्थिक समृद्धिको मेरुदण्ड हो। राष्ट्रिय जनसाङ्ख्यिक तथा स्वास्थ्य सर्वेक्षण (National Demographic and Health Survey) २०२२ का अनुसार कर्णालीमा पाँच वर्षमुनिका बालबालिकामा ३६% दीर्घकालीन कुपोषण (stunting), १८% अल्पवजन (underweight), र ४% तीव्र कुपोषण (wasting) देखिएको छ। तीव्र खाद्य असुरक्षा र आहार विविधताको न्यूनताले गर्दा पोषणको संकट बालबालिकादेखि गर्भवती र सुत्केरी महिलासम्म फैलिएको छ। यो समस्या केवल स्वास्थ्यको होइन, दीर्घकालीन विकासको बाधक बनिरहेको छ।

दोस्रो, स्वास्थ्य भनेको केवल रोगको उपचार मात्र होइन, सम्पूर्ण जीवनशैलीसँग जोडिएको विषय हो। तर, कर्णालीमा स्वास्थ्य सेवा पहुँचमै अभाव छ। प्रदेशका ७९ स्थानीय तहमध्ये ४८ मा आधारभूत अस्पताल छैन, र स्वास्थ्य चौकीका आधाभन्दा बढी (५८२/९०९) दरबन्दीहरू खाली छन्। एक जना चिकित्सकले १२,५९२ जनालाई सेवा दिइरहेको अवस्था, र केवल १३५ स्थायी चिकित्सकको उपस्थिति, स्वास्थ्य प्रणालीको गम्भीर संकटको संकेत हो। विशेषज्ञ चिकित्सकको उल्लेखनीय अभावका कारण सामान्य जाँचदेखि जटिल उपचारसम्म काठमाडौँ वा अन्य सहरी क्षेत्रतर्फ रेफर गर्नुपर्ने अवस्था छ, जुन समय, पैसा र जीवन जोखिमको कुरा हो।

तेस्रो, कर्णाली प्रदेश सामाजिक विकास मन्त्रालयका तथ्याङ्कले देखाउँछ कि कर्णालीमा संक्रामक रोग मात्र होइन, नसर्ने रोगहरू (Non-Communicable Diseases) जस्तै उच्च रक्तचाप, मधुमेह, क्यान्सर, तथा मानसिक रोगहरू पनि गम्भीर रूपमा वृद्धि भएका छन्। मानसिक स्वास्थ्यमा मात्र करिब ३,६८६ व्यक्ति चिन्तारोग (डिप्रेसन) जस्ता समस्याबाट ग्रस्त छन्। तर, गाउँ/टोल तहमा मनोपरामर्श सेवा, सामाजिक संरचना र जनचेतनाको अभावले यो समस्या झन् जटिल बन्दै गएको छ।

चौथो, पानी स्वास्थ्यको अभिन्न हिस्सा हो। तर, कर्णालीका ९६.५% जनता सुरक्षित खानेपानीबाट वञ्चित छन्। विगत दशकमा करिब ५०० जनाले डायरिया, पखाला, आउँ जस्ता जलजन्य रोगका कारण ज्यान गुमाएका छन्। यो केवल तथ्याङ्क होइन, यो जीवनशैली र जनस्वास्थ्य व्यवस्थाको विफलताको प्रतिनिधि दृश्य हो।

अन्तमा, स्वास्थ्य सेवा सञ्जालको कमजोरी, आधारभूत पूर्वाधारको अभाव, जनशक्ति व्यवस्थापनमा कमजोरी, प्रविधिको पहुँच नहुनु, तथा सङ्घीयता अनुरूपको समन्वयहीनता आदि कारणले कर्णालीलाई स्वास्थ्य विकासको दौडमा पछाडि धकेलिरहेका छन्। जुनसुकै नीतिगत/कार्यन्वयन योजनामा पनि, स्थानीय सशक्तीकरण, संस्थागत दिगोपन, र बजेट विनियोजनमा स्पष्टता नहुँदा समस्या समाधानका प्रयासहरू अलपत्र पर्छन्। तथापि, कर्णाली सम्भावनाहरूको भूमि हो।

यहाँका जनताको सहनशीलता, समुदायमा आधारित स्वास्थ्य अभियानको इतिहास, युवा जनशक्तिको वृद्धि, तथा हाल सञ्चालित केही उदाहरणीय प्रयासहरू (जस्तै: फोनमा आधारित टेलिमेडिसिन परियोजना, कर्णाली स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानको शैक्षिक तथा सेवा कार्यक्रम, प्रादेशिक अस्पतालमा मिर्गौला प्रत्यारोपण सेवा, आँखा उपचार सेवा विस्तार आदि) ले आशाको किरण देखाउँछन्। यी प्रयासहरू अझ संस्थागत, दिगो र समावेशी बन्न सके भने कर्णालीको स्वास्थ्य संकट अवसरमा रूपान्तरण हुन सक्छ।

तर, समाधानको खोजी केवल सेवा विस्तारमा मात्र सीमित हुनुहुँदैन। यो चेतना निर्माण, प्रविधिको उपयोग, नीति–निर्माणको प्राथमिकता, र मानव संसाधन व्यवस्थापनको सन्तुलन पनि हो। स्वास्थ्य बीमा प्रणाली पारदर्शी बनाउने, मानसिक स्वास्थ्य सेवामा न्यूनतम १% बजेट छुट्याउने निर्णय, तथा इन्टरनेटमा आधारित प्रविधि उपयोग गरेर दूरदराजमा इलेक्ट्रोकार्डियोग्राम (ECG) सेवा प्रदान गर्ने अभ्यासहरू अब प्राथमिकताको सूचीमा आउनुपर्छ।

कर्णालीले देखेको सपना केवल सरकारी सुविधामा सीमित हुनुहुँदैन। यसले समुदाय, गैरसरकारी संस्था, निजी क्षेत्र, अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारहरू र प्रदेश सरकारबीचको त्रिकोणीय सहकार्यमार्फत दीर्घकालीन स्वास्थ्य स्थायित्वको दृष्टिकोण स्थापना गर्नुपर्छ।

यस लेखको माध्यमबाट कर्णाली प्रदेशको स्वास्थ्य अवस्थाको यथार्थ चित्रण, चुनौतीहरू, प्रयासहरू र सम्भावित समाधानहरूलाई व्यापक र विश्लेषणात्मक ढङ्गले उजागर गर्ने प्रयास गरिएको छ। यो केवल जानकारीको प्रसारण नभई, समाधान–केन्द्रित सोच र नीति–निर्माताहरूका लागि मार्गदर्शन बन्ने अपेक्षा गरिएको छ।

सुधारका उपायहरू
१. स्वच्छ खानेपानी र सरसफाइ
ग्रामीण क्षेत्रमा साना पानी–शुद्धीकरण संयन्त्र स्थापना गर्ने, समुदायमा सरसफाइ, पानी प्रदूषण र यसको रोकथामबारे ज्ञान दिने, तथा विद्यालयमा स्वच्छ पानीको व्यवस्था गर्ने कार्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

२. प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा विस्तार
बाँकी ४८ स्थानीय तहमा तत्काल प्राथमिक अस्पताल स्थापना, स्वास्थ्य शिविर, स्वास्थ्य चौकी विस्तार, नयाँ स्वास्थ्यकर्मी भर्ना गरेर स्वास्थ्यकर्मीको अभाव पूर्ति गर्ने, तथा स्वास्थ्यकर्मीको निरन्तर उपस्थिति सुनिश्चित गर्ने।

३. स्वास्थ्य जनशक्ति अभिवृद्धि
स्थानीय स्वास्थ्य संस्थाहरूमा चिकित्सक नभएका स्थानमा भर्ना प्रक्रिया तीव्र बनाउने, विशेषज्ञ चिकित्सकहरूलाई ग्रामीण क्षेत्रमा सेवा दिन प्रोत्साहनको व्यवस्था गर्ने।

४. टेलिमेडिसिन सेवालाई प्राथमिकता
दूरदराजका जिल्लाहरू जस्तै हुम्ला, डोल्पा, मुगु आदिमा टेलिमेडिसिन सेवाको विस्तारमा जोड दिने। टेलिमेडिसिनका लागि स्वदेशी तथा विदेशी गैरसरकारी संस्थामार्फत सहयोग जुटाउन सकिन्छ।

५. पोषण सुधार
पोषण पुनर्स्थापना केन्द्र र स्कूल–आधारित पोषण कार्यक्रम (SNHP) सञ्चालन गर्ने, स्थानीय अन्न र तरकारी उत्पादन गरी पोषक तत्त्वको प्रवर्द्धन गर्ने।

६. मानसिक स्वास्थ्यमा पहुँच
स्थानीय तहमा मनो–परामर्श केन्द्र स्थापना गर्ने, सामाजिक जागरूकता अभियान, आत्महत्याको रोकथाम, तथा स्वास्थ्य बजेटमा कम्तीमा १% मानसिक स्वास्थ्यका लागि छुट्याउने कदमको थालनी गर्ने।

७. स्वास्थ्य बीमा प्रणाली सुधार
स्वास्थ्य बीमा सहज र पारदर्शी बनाउन अनुकूल नीति निर्माण तथा कार्यान्वयन गरी स्थानीय तहमा नै स्वास्थ्य बीमाको व्यवस्थापन गर्ने।

८. विशेष उपचार र क्षमता निर्माण
कर्णाली स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान तथा कर्णाली प्रदेश अस्पतालको क्षमता विस्तार गरी जटिल रोगहरूको उपचार कर्णालीमै हुने व्यवस्था गर्ने।

९. बजेट र नीति प्राथमिकता
स्वास्थ्यका लागि विनियोजित बजेट वृद्धि गर्ने, स्थानीय तह र प्रदेशका नीति स्थापित गरी MDGP तालिम वा दूरदराजमा सेवा गर्न प्रेरित गर्ने उपायहरू अवलम्बन गर्ने।

चुनौती र सुझाव
भौगोलिक दुर्गमता: कम खर्चिलो तथा यन्त्रमा आधारित स्वास्थ्य समाधानका लागि न्यून लागतका मोबाइल स्वास्थ्य एकाइ र हवाई सेवामा अनुदानको व्यवस्था गर्ने।
सामाजिक चेतना अभाव: परामर्श, स्वास्थ्य साक्षरता, साक्षात्कार कार्यक्रम, विद्यालय र समुदायमा अभियान सञ्चालन गरी स्वास्थ्य ज्ञान बढाउने।
मानव स्रोत अभाव: देश तथा विदेशमा छात्रवृत्तिमा पढाइ पूरा गरेका विशेषज्ञ चिकित्सकहरूलाई कर्णाली जस्ता दुर्गम स्थानमा काम गर्न प्रोत्साहन गर्ने।
राजनीति र बजेट प्राथमिकता: स्वास्थ्य बजेट वृद्धि, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, सुशासन र पारदर्शिताका लागि पहल गर्ने।
समन्वयको अभाव: प्रदेश, स्थानीय र सङ्घीय तहबीच समन्वय, गैरसरकारी संस्था र निजी क्षेत्रको साझेदारीमा स्वास्थ्य प्रवर्द्धन र उपचार व्यवस्थापन गर्ने।

कर्णाली प्रदेशको स्वास्थ्यमा कर्णाली स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानको भूमिका र जिम्मेवारीहरू
कर्णाली स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान (क.स्वा.वि.प्र.), जुम्ला, नेपालको संविधान र संसद्को विशेष ऐनद्वारा स्थापित एक शैक्षिक, स्वास्थ्य सेवा प्रदायक, तथा अनुसन्धान–उन्मुख स्वायत्त संस्था हो। कर्णाली प्रदेशको भौगोलिक, सामाजिक, आर्थिक तथा स्वास्थ्य परिदृश्य अत्यन्त जटिल र पिछडिएको रहेकाले यस प्रतिष्ठानको स्थापना नेपालको सबैभन्दा कमजोर प्रदेशको स्वास्थ्य रूपान्तरणका लागि रणनीतिक कदम हो। यसले स्थानीय जनसङ्ख्यालाई सुलभ, गुणस्तरीय र समावेशी स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्नुका साथै प्रदेशमै स्वास्थ्य जनशक्ति उत्पादन गर्न विशेष भूमिका खेल्दै आएको छ।

१. चिकित्सा शिक्षा र मानवशक्ति उत्पादन
क.स्वा.वि.प्र. को प्रमुख उद्देश्यमध्ये स्वास्थ्य जनशक्ति उत्पादन हो। जुम्ला, मुगु, डोल्पा, हुम्ला, कालिकोट, बाजुरा, अछाम, जाजरकोट लगायतका दुर्गम जिल्लाहरूमा स्थायी स्वास्थ्यकर्मीको अभाव, चिकित्सक तथा विशेषज्ञको अपुग, र स्वास्थ्य सेवा आपूर्तिमा रहेको अवरोधलाई सम्बोधन गर्न यसले निम्न भूमिका निर्वाह गरिरहेको छ:
MBBS, MD लगायतका डिग्री र स्नातक तहका कार्यक्रम सञ्चालन गरी स्थानीय विद्यार्थीलाई कर्णालीमै अध्ययनको अवसर प्रदान गर्ने।
स्थानीय विद्यार्थीलाई प्राथमिकता दिँदै MD/MBBS को ४५% सीट आरक्षित राखी स्वास्थ्य जनशक्ति उत्पादनमा समावेशीता कायम गर्ने।
जनस्वास्थ्य तथा नर्सिङ शिक्षा कार्यक्रम सञ्चालन गरी स्वास्थ्य जनशक्ति उत्पादन गर्ने।
स्वदेशमै दक्ष जनशक्ति तयार पार्ने उद्देश्यले शिक्षक तथा प्रशिक्षक उत्पादनमा जोड दिने।

२. स्वास्थ्य सेवा प्रवाहमा सुधार
क.स्वा.वि.प्र.को अर्को प्रमुख भूमिका दुर्गम कर्णालीमा स्वास्थ्य सेवाको गुणस्तर, पहुँच र स्थायित्वमा सुधार गर्नु हो। यसअन्तर्गत:
जुम्लास्थित शिक्षण अस्पतालमार्फत माध्यमिक र तृतीय स्तरका स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्ने।
दैनिक OPD, आपतकालीन सेवा, प्रसूति सेवा, शल्यक्रिया, ल्याब, रेडियोलोजी लगायतका सेवा प्रदान गर्ने।
विशेषज्ञ चिकित्सकको उपस्थिति सुनिश्चित गरी सेवा स्तरमा गुणात्मक सुधार गर्ने।
घाँटी, आँखा, मानसिक स्वास्थ्य सेवाहरू जुम्ला अस्पतालमा विस्तार गर्ने।

३. अनुसन्धान र नवप्रवर्तन
क.स्वा.वि.प्र. केवल शिक्षण र सेवा प्रदायक संस्था मात्र होइन, यसले स्वास्थ्य सम्बन्धी अनुसन्धान, नीतिगत सिफारिस र नवप्रवर्तनमा केन्द्रीय भूमिका निर्वाह गर्छ। यसका कार्यक्षेत्र:
कर्णालीका जिल्लाहरूमा सार्वजनिक स्वास्थ्य सर्वेक्षण र तथ्याङ्क सङ्कलन गरी नीतिगत निर्णयमा योगदान गर्ने।
स्वास्थ्य समस्याका मौलिक कारणहरूको अध्ययन र समाधानमा अनुसन्धानात्मक दृष्टिकोण विकास गर्ने।
जलवायु परिवर्तन, पोषण, नसर्ने रोग, मानसिक स्वास्थ्य जस्ता विषयमा स्थानीय अनुसन्धान प्रवर्द्धन गर्ने।
टेलिमेडिसिन तथा डिजिटल स्वास्थ्य प्रविधिको पायलट परीक्षण र विस्तारमा भूमिका खेल्ने।

४. टेलिमेडिसिन र प्रविधिको प्रयोग
प्रदेशको भौगोलिक कठिनाइलाई ध्यानमा राखी क.स्वा.वि.प्र. ले नवीन प्रविधिको प्रयोगमार्फत सेवा विस्तार गरिरहेको छ:
हुम्ला, जाजरकोट, डोल्पा, मुगु र कालिकोटमा टेलिमेडिसिन सेवा सञ्चालन।
टेलि–रेडियोलोजी, टेलि–साइकियाट्री, टेलि–कन्सल्टेसन जस्ता सेवा प्रारम्भ गरी विशेषज्ञ सेवा स्थानीय तहसम्म पुर्‍याउने।
इन्टरनेटमा आधारित ECG सेवा, मोबाइल स्वास्थ्य इकाइ, र सौर्य–ऊर्जामा आधारित मेडिकल उपकरणको प्रयोगमार्फत न्यून लागतमा प्रभावकारी सेवा प्रदान गर्ने।

५. स्थानीय स्तरमा स्वास्थ्य अभियान
क.स्वा.वि.प्र. ले शिक्षा र उपचारका अतिरिक्त सामुदायिक स्वास्थ्य सशक्तीकरणमा समेत भूमिका खेल्दै आएको छ:
स्कूल–आधारित पोषण कार्यक्रम, आहार सुधार अभियान, र सरसफाइ कार्यक्रम सञ्चालन।
स्वास्थ्य साक्षरता, महिला स्वास्थ्य जागरूकता, सुरक्षित मातृत्व, किशोरी स्वास्थ्य, परिवार नियोजन जस्ता विषयमा समुदायमा पुगेर सेवा र जनचेतना वृद्धि।
स्वास्थ्य शिविर, जलन उपचार, आँखा परीक्षण, हाडजोर्नी सेवा, मानसिक परामर्श कार्यक्रम सञ्चालन।

६. नीति निर्माण र समन्वय
क.स्वा.वि.प्र. शैक्षिक र सेवा प्रदायक संस्थाको रूपमा मात्र नभई नीति निर्माणको परामर्शदाता संस्थाको रूपमा कार्य गर्छ। यसले:
कर्णाली प्रदेश सरकार, स्वास्थ्य मन्त्रालय र स्थानीय तहहरूसँग नीति समन्वय र कार्यक्रम साझेदारी गरी स्वास्थ्य सेवा प्रवाहमा सहकार्य गर्छ।
सङ्घीय र प्रादेशिक सरकारबीच अन्तरसंवादको पुल बन्छ।
राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्था, निजी क्षेत्र, र दातृ संस्थासँग सेवा र तालिममा सहकार्य गर्छ।

७. चुनौती व्यवस्थापन र भविष्यको दिशा
कर्णालीको स्वास्थ्य संकटको जटिलताले क.स्वा.वि.प्र. सँग धेरै जिम्मेवारी छन्। केही प्रमुख चुनौती र व्यवस्थापनमा यसको भूमिका:
मानव स्रोतको कमी सम्बोधन गर्न MDGP तालिम प्रवर्द्धन, ग्रामीण बन्ड प्रणाली लागू गर्ने।
स्थायी क्याम्पस र अस्पताल संरचना निर्माण गरी संस्थागत दिगोपन कायम गर्ने।
विकेन्द्रित शिक्षा र सेवा मोडेल ल्याई स्याउल, सिमकोट, छार्का, खडाचक्र जस्ता जिल्लामा उप–क्याम्पस वा आउटरीच क्लिनिकहरू विस्तार गर्ने।

निष्कर्ष
कर्णाली प्रदेश स्वास्थ्य क्षेत्रमा धेरै कमीकमजोरीसहित अघि बढिरहेको छ। पोषण, पानी, शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्य, आधारभूत सेवा, र मानवशक्ति अभावका समस्याले यहाँका जनतालाई प्रत्यक्ष असर पारिरहेका छन्। तर, पहिचान गरिएका समाधान र परियोजनाहरूले सुधारको सङ्केत दिन्छन्। दीर्घकालीन सुधारका लागि समन्वित नीति, बजेट प्राथमिकता, प्रविधिको प्रयोग, र स्वास्थ्य जनशक्ति विकास अपरिहार्य छ। पारिवारिक, सामाजिक र संस्थागत चेतनाले मात्र कर्णालीलाई स्वास्थ्य क्षेत्रको साझा लक्ष्यमा अग्रसर बनाउन सक्छ।

यसले कर्णाली प्रदेशलाई मात्र नभई समग्र नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीलाई बलियो बनाउन मद्दत गर्नेछ।

अन्तमा, जुम्लास्थित कर्णाली स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान केवल एक शैक्षिक संस्था नभई सामाजिक उत्तरदायित्वमा आधारित स्वास्थ्य रूपान्तरणको समर्पित मञ्च हो। यसको प्रभावकारी कार्यप्रणालीले कर्णालीका जनताको जीवनस्तरमा प्रत्यक्ष सुधार ल्याउनुका साथै नेपालको स्वास्थ्य समृद्धिमा योगदान पुर्‍याउने विश्वास गर्न सकिन्छ। शिक्षा, सेवा, अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र नीति समन्वयमा समानान्तर भूमिका खेलेर क.स्वा.वि.प्र. ले कर्णालीको स्वास्थ्य यात्रालाई अघि बढाइरहेको छ।